“Që kur u ndërtua linja e shpejtësisë së lartë, rreth 30 vjet më parë, nuk kemi pasur kurrë probleme, funksiononte në mënyrë perfekte dhe ishte fantastike”, thotë Alberto Montavez Montes, pronar i një dyqani përballë bashkisë së Kordobës, ku flamujt spanjollë dhe andaluzianë kanë qenë të ulur në gjysmë shtizë.
Tani, megjithëse gjërat duken ndryshe: “Nuk është se ka psikozë, por të bën paksa të ngurrosh të hipësh në tren, pa dyshim.”
Vetëm në pak ditë tragjike që nga përplasja e dy trenave me shpejtësi të lartë në këtë rajon jugor të Spanjës, me humbjen e 45 jetëve, është ndjerë sikur sistemi hekurudhor shumë i lavdëruar i Spanjës është zhytur në një krizë të papritur dhe të thellë.
E dyta vetëm pas Kinës për nga madhësia, Spanja ka 3,900 km (2,400 milje) hekurudhë me shpejtësi të lartë (AVE) dhe deri më tani rrjeti i saj kombëtar është admiruar për efikasitetin dhe sigurinë e tij.
Në vitin 2009, presidenti i atëhershëm i SHBA-së, Barack Obama, e vlerësoi Spanjën kur përshkroi një vizion për krijimin e një rrjeti hekurudhor me shpejtësi të lartë në të gjithë Amerikën. Linja që lidh Madridin dhe Seviljen “është aq e suksesshme sa më shumë njerëz udhëtojnë midis këtyre qyteteve me tren sesa me makinë dhe aeroplan së bashku”, tha ai.
Në atë kohë, një konsorcium i udhëhequr nga spanjollët sapo kishte filluar punën për një lidhje me shpejtësi të lartë përmes shkretëtirës së Arabisë Saudite, duke konfirmuar statusin e vendit si një superfuqi hekurudhore.
Ky reputacion është përulur këtë javë.
Të dielën e kaluar, tre vagonët e pasmë të një treni të drejtuar nga operatori privat italian Iryo dolën nga shinat me shpejtësi të lartë, përgjatë një pjese të drejtë të binarëve, në rrugën e një treni që po vinte përballë nga operatori kombëtar hekurudhor Renfe, i cili mori përsipër edhe pasojat e aksidentit.
Dy ditë më vonë, një shofer praktikant u vra kur një mur u shemb mbi një linjë hekurudhore periferike pranë Barcelonës në verilindje pas reshjeve të rrëmbyeshme të shiut, duke nxjerrë nga shinat një tren.
Po atë ditë, një tjetër tren lokal në Katalonjë goditi një shkëmb, megjithëse askush nuk u lëndua.
Dhe të enjten, disa pasagjerë në një tren me binarë të ngushtë pësuan lëndime të lehta kur një vinç goditi një vagon.
Makinistët e trenave në Katalonjë refuzuan të punonin pas aksidentit pranë Barcelonës, duke kërkuar garanci sigurie dhe duke kontribuar në dy ditë pa shërbime lokale hekurudhore në rajon.
Më vete, sindikata e makinistëve të trenave Semaf ka bërë thirrje për një grevë kombëtare tre-ditore në shkurt për shkak të asaj që e ka përshkruar si “përkeqësim të vazhdueshëm të rrjetit hekurudhor”.
Përveç kësaj, disa linja me shpejtësi të lartë kanë ulur përkohësisht kufijtë e shpejtësisë, për shkak të shqetësimeve për sigurinë.
Gjatë gjithë javës, vonesat, ndalesat dhe incidentet e tjera që kanë ndikuar në sistemin hekurudhor gjatë muajve të fundit janë trajtuar me vëmendje në media, ndërsa anëtarët e publikut kanë shprehur ankesa në mediat sociale në lidhje me përvojat e pakëndshme ose alarmante të udhëtimit.
“Mendoj se trenat nuk janë aq të sigurt sa më parë”, thotë Olga Márquez, një tjetër banore e Kordobës. Burri i saj udhëton rregullisht për në Madrid për punë, në të njëjtën linjë në të cilën ndodhi përplasja me shpejtësi të lartë, dhe ajo thotë se ai shpesh ka përmendur dridhje dhe zhurma gjatë udhëtimit, të cilat i sugjeronin se shina nuk ishte në gjendje optimale.
«Jam e lumtur që hip në tren, por kur bëhet fjalë për burrin tim, e gjithë kjo më bën të mendohem dy herë», thotë ajo.
Një vonesë e gjatë midis aksidentit me shpejtësi të lartë dhe realizimit nga shërbimet hekurudhore dhe të shpëtimit se ishin përfshirë dy trena – në vend të vetëm një – ka krijuar dyshime në lidhje me reagimin emergjent ndaj tragjedive të tilla.
Qeveria, roja civile dhe një komision i pavarur vazhdojnë të hetojnë aksidentin në Andaluzi, megjithëse sabotimi dhe gabimi njerëzor duket se janë përjashtuar.
Ndërkohë, politikanë, komentatorë dhe spanjollë të zakonshëm kanë debatuar mbi shkakun e mundshëm, si dhe kanë theksuar dobësitë në sistemin hekurudhor të Spanjës.
Shuma e investimeve që merr rrjeti hekurudhor është vënë nën shqyrtim të veçantë. Qeveria e udhëhequr nga socialistët është përpjekur t’i hedhë poshtë këto pyetje, duke theksuar, për shembull, se 700 milionë euro (605 milionë paund) janë investuar në përditësimin e linjës Madrid-Andaluzi vitet e fundit, me pjesën e binarit ku ndodhi aksidenti të përfshirë në atë rinovim.
“Nuk po shohim një problem të mungesës së mirëmbajtjes, nuk po shohim një problem të infrastrukturës së vjetëruar dhe nuk po shohim një problem të mungesës së investimeve”, tha ministri i transportit Óscar Puente.
Një raport paraprak nga komisioni i hetimit të aksidenteve hekurudhore CIAF ka zbuluar se brazdat e gjetura në rrotat e trenit Iryo të dalë nga shinat dhe në tre trenat e mëparshëm sugjerojnë se një çarje në shinë ka ndodhur përpara se treni Iryo të kalonte mbi të.
Duke kërkuar kujdes, Puente tha se dyshonte për “një problem që nuk e kemi parë kurrë më parë në rrjetin tonë”.
Shifrat e publikuara nga ministria e tij tregojnë një rritje të ndjeshme të shpenzimeve për mirëmbajtjen e sistemit hekurudhor që kur Kryeministri Pedro Sánchez mori detyrën në vitin 2018. Megjithatë, të dhëna të tjera tregojnë një histori tjetër: Spanja ishte në fund të një indeksi të publikuar nga shoqata gjermane hekurudhore Allianz pro Schiene për shpenzimet për frymë në infrastrukturën hekurudhore nga 14 vende evropiane në vitin 2024.
Salvador García-Ayllón, kreu i departamentit të inxhinierisë civile në Universitetin Politeknik të Kartagjenës, e përshkroi rrjetin me shpejtësi të lartë si “xhevahirin në kurorën e infrastrukturës spanjolle”.
Megjithatë, liberalizimi i sektorit hekurudhor në vitin 2020, duke i lejuar Ouigo të Francës dhe Iryo të Italisë të ofrojnë shërbime me shpejtësi të lartë, mund të ketë rritur konkurrueshmërinë dhe ulur çmimet e biletave, por gjithashtu ka ushtruar më shumë presion mbi sistemin.
Rreth 22 milionë udhëtarë përdorin aktualisht trenat me shpejtësi të lartë të Spanjës çdo vit, rreth dyfishi i numrit para liberalizimit dhe 17 herë më shumë se numri i përdoruesve në vitin 1992, vitin kur u përurua linja Madrid-Sevilje.
Salvador García-Ayllón gjithashtu përmend linjat e reja që janë ndërtuar gjatë viteve të fundit – duke përfshirë rajonin veriperëndimor të Galicisë dhe qytetin verior të Burgos, me një rrugë të re përgjatë Mesdheut në ndërtim e sipër – mirëmbajtja e së cilës paraqet një sfidë. E gjithë kjo, tha ai, e ka lënë hekurudhën spanjolle “të rrënuar”.
“Sfida nuk është vetëm të blesh një Ferrari, duhet ta çosh Ferrarin në garazh,” tha ai. “Duhet të investosh në mirëmbajtjen e infrastrukturës që ke.”
Besueshmëria e sistemit hekurudhor me shpejtësi të lartë ka rënë ndjeshëm vitet e fundit. Në korrik të vitit 2025, trenat e tij ishin mesatarisht 19 minuta me vonesë, sipas të dhënave të ofruara nga Renfe. Hekurudha lokale ka parë gjithashtu një rritje të incidenteve, të tilla si vonesa, anulime dhe probleme teknike, të cilat janë më shumë se trefishuar që nga viti 2019 në rrjetin lokal Cercanías të Madridit.
Katalonja, e cila pësoi aksidentin e dyfishtë të martën, ka pasur mangësi të hershme dhe të dokumentuara mirë në rrjetin e saj periferik Rodalies, të cilat kanë ushqyer tensionet e saj politike me Madridin gjatë dekadës së fundit.
Ndoshta në mënyrë të pashmangshme, tragjeditë e fundit janë përhapur tashmë në arenën politike thellësisht të ndarë.
Partia e ekstremit të djathtë Vox ka thënë se “udhëtimi në Spanjë [me tren] nuk është më i sigurt”, një pretendim që përputhet me këmbënguljen e saj të përsëritur se vendi është i ngjashëm me një shtet të dështuar. Ndërkohë, Partia Popullore (PP) kryesore e opozitës ka akuzuar qeverinë për fshehjen e informacionit në lidhje me aksidentin me shpejtësi të lartë.
Kryeministri, Pedro Sánchez, ka pranuar se aksidenti në Spanjën jugore shkaktoi dëme “të pariparueshme”. Megjithatë, ai këmbënguli gjithashtu se rrjeti me shpejtësi të lartë “është shkak krenarie për vendin”. Jo shumë kohë më parë, pak spanjollë do ta kishin vënë në dyshim këtë pohim. Tani, shumë do ta kenë të vështirë të pajtohen.
