Nga Andi Hoxhaj
Për qindra vjet në Britani, juritë kanë qenë themeli i sistemit të drejtësisë. E drejta për t’u gjykuar nga bashkëqytetarët e tu siguron jo vetëm që drejtësia të bëhet, por edhe që ajo të shihet se po bëhet. Megjithatë, qeveria laburiste po përpiqet ta zbehë këtë element të lashtë dhe jetik të proceseve penale.
Juritë ndihmojnë për të siguruar që dënimet të jenë në përpjesëtim me krimin; në disa raste juritë shpallin pafajësi sepse i konsiderojnë akuzat të padrejta.
Komiteti i Projektligjeve Publike po shqyrton aktualisht projektligjin e propozuar nga qeveria për Gjykatat dhe Tribunalet. Ai pritet t’i raportojë Parlamentit në fund të prillit mbi detajet e projektligjit, pas së cilës pritet një lexim përfundimtar dhe një votim për ta miratuar ose rrëzuar atë në maj.
Projektligji i propozuar do të heqë të drejtën për gjykim me juri në rreth gjysmën e rasteve që aktualisht shkojnë para jurive, duke i zëvendësuar ato me gjykime vetëm nga gjyqtari; do të rrisë kompetencat e dënimit të gjykatave të magjistratëve në 18 ose 24 muaj (nga 12 muaj që janë aktualisht); dhe do të heqë të drejtën automatike për të apeluar një vendim ose dënim të dhënë nga gjykata e magjistratëve në Gjykatën e Kurorës.
Sekretari i drejtësisë David Lammy pretendon se projektligji synon ta bëjë drejtësinë më të drejtë dhe të reduktojë grumbullimin e më shumë se 78,000 çështjeve që presin në Gjykatën e Kurorës, me disa gjykime që aktualisht janë planifikuar për vitet 2029 dhe 2030. Lammy argumenton se gjykimet vetëm nga gjyqtari do të përshpejtojnë procedurat, duke marrë rreth 20 për qind më pak kohë sesa gjykimet me juri. Aktualisht, çështjet mund të zgjasin mesatarisht 332 ditë nga ngritja e akuzës deri në përfundim.
Një qasje më e mirë sesa legjislacioni i propozuar nga Lammy do të ishte investimi në sistemin e drejtësisë, në mënyrë që ai të ketë burimet e nevojshme për të përballuar grumbullimin e çështjeve; kriza buron nga shkurtimet e financimit që prej viteve 2011–12. Qeveria duhet gjithashtu të ndalojë së trajtuari sistemin e drejtësisë si një makineri të dëmtuar dhe ta njohë atë si një infrastrukturë kritike dhe të sofistikuar që kërkon investime për të përmirësuar funksionimin.
Heqja e jurive dhe kufizimi i apelimeve nuk do ta zgjidhte grumbullimin e çështjeve siç sugjeron Lammy; përkundrazi do të shkatërronte mekanizmat e kontrollit që mbrojnë nga tejkalimi i pushtetit nga shteti dhe do të minonte çdo pretendim për një sistem drejtësie të drejtë.
E drejta për gjykim me juri është e sanksionuar në Magna Carta (1215) dhe në Aktin për Shfuqizimin e Gjykatës së Star Chamber (1641); së bashku me të drejtën për apelim, ato janë mbrojtje themelore në kushtetutën e Mbretërisë së Bashkuar. Këto norma ligjore kanë ndikuar gjithashtu në kushtetuta të tjera, si Amendamenti i Gjashtë i Kushtetutës së SHBA-së dhe neni 38 i Kushtetutës së Irlandës.
Qëllimi i gjykimit me juri është të sigurojë që drejtësia penale – një proces në thelb kundërshtar – të mbetet një mburojë kundër një shteti potencialisht shtypës, të përfaqësuar nga prokuroria. Ajo është një valvul sigurie thelbësore brenda sistemit ligjor.
Juritë ndihmojnë për të siguruar që dënimet të jenë në përpjesëtim me krimin; në disa raste juritë shpallin pafajësi sepse i konsiderojnë akuzat të padrejta ose sjelljen e të pandehurit të domosdoshme apo të virtytshme, ndërsa gjyqtarët mund të jenë më të prirur të shpallin fajësi sesa juritë.
Juritë gjithashtu reduktojnë paragjykimet duke bashkuar dymbëdhjetë qytetarë të përzgjedhur rastësisht me përvoja të ndryshme jetësore. Sot, 89 për qind e gjyqtarëve janë të bardhë, 61 për qind janë burra dhe rreth një e treta kanë studiuar në shkolla private; më pak se dhjetë për qind vijnë nga shtresa më të ulëta socio-ekonomike.
Një juri e përzgjedhur nga regjistri zgjedhor mund të përfshijë dikë që e ka lënë shkollën në moshën 16-vjeçare, dikë që ka qenë i papunë ose ka përjetuar pasiguri strehimi, dikë që ka bërë punë fizike, apo dikë nga një komunitet me marrëdhënie të tensionuara me policinë. Këto perspektiva sjellin njohuri të ndryshme dhe të vlefshme për mënyrën se si funksionon shoqëria.
Propozimi i qeverisë për të kaluar në gjykime vetëm nga gjyqtari do të dëmtonte të pandehurit e ardhshëm krahasuar me sistemin aktual. Prandaj Parlamenti duhet të refuzojë çdo heqje të së drejtës për gjykim me juri – gjykimet me juri ndihmojnë në dhënien e vendimeve të drejta.
Problemi i dytë madhor me projektligjin është se ai propozon heqjen e të drejtës për të apeluar një vendim të gjykatës së magjistratëve, gjë që do të minonte të drejtat themelore kushtetuese.
Analiza e fundit e statistikave të gjykatave penale tregon se apelimet nga gjykatat e magjistratëve në Gjykatën e Kurorës kanë një shkallë të lartë suksesi: mbi 40 për qind e apelimeve kundër vendimeve për fajësi dhe rreth 47 për qind e apelimeve kundër dënimit janë të suksesshme, shpesh duke çuar në përmbysjen e vendimit fillestar.
Qeveria që synon ta bëjë sistemin e drejtësisë më të drejtë dhe më efektiv nuk duhet të minojë të drejtat kushtetuese që datojnë që nga Magna Carta. Përkundrazi, ajo duhet të investojë në sistemin e drejtësisë, duke e njohur atë si një infrastrukturë jetike kombëtare – në të njëjtin nivel me hekurudhat, rrjetet e energjisë elektrike dhe shërbimet e shëndetësisë dhe arsimit.
Një sistem drejtësie funksional kontribuon ndjeshëm në rritjen ekonomike, një prioritet për qeverinë laburiste. Sistemi i respektuar i drejtësisë në Mbretërinë e Bashkuar është thelbësor për të krijuar besimin e nevojshëm për tregtinë dhe investimet.
Kufizimi i gjykimeve me juri dhe i të drejtës për apelim mund të duket si një mënyrë e shpejtë për të ulur grumbullimin e çështjeve, por vonesat burojnë nga kufizime më të gjera kapaciteti të shkaktuara nga financimi i pamjaftueshëm.
Parlamenti nuk duhet ta miratojë projektligjin në formën e tij aktuale; ai as nuk do ta bëjë sistemin e drejtësisë më të drejtë dhe as nuk do të lehtësojë presionin mbi burgjet. Përkundrazi, do të rrisë rrezikun e gabimeve gjyqësore dhe do të gërryejë besimin e publikut te gjykatat.
Ky besim është ndërtuar për më shumë se 800 vjet, që nga nënshkrimi i Magna Carta, dhe do të ishte shumë e vështirë të rikthehej.
Projektligji është një përpjekje e vakët për të mbuluar një problem, që në vend të zgjidhjes do të dobësonte të drejtat kushtetuese të qytetarëve dhe demokracinë tonë.
Shkruar nga:
Andi Hoxhaj
Dr. Andi Hoxhaj OBE është pedagog i së drejtës dhe drejtor i programit të drejtësisë europiane LLM në King’s College London.
