Nga BUJAR QESJA Mjeshtër i Madh
–Kur dhimbja bëhet histori dhe historia bëhet dritë
Jeta e Kozeta Mamaqit nuk mund të tregohet me fjali të zakonshme. Kërkon frymë. Kërkon heshtje. Kërkon dhimbje për t’u kuptuar…
Një grua që nuk u thye asnjëherë
Ka fate që nuk tregohen, por rrjedhin si lumenj të nëndheshëm në shpirtin e një njeriu. Ka jetë që nuk shkruhen me bojë, por me plagë. Dhe ka gra që nuk jetojnë kohën e tyre, por përballen me të, e sfidojnë, e durojnë dhe në fund, e mundin me kurajo. Kjo është historia e Kozeta Mamaqit.
Ka jetë, që humbasin pa zhurmë në detin e harresës dhe ka të tjera, që përplasen si dallgë të egra në brigjet e fatit, që thyhen, copëtohen, por nuk zhduken. Jeta e Kozeta Mamaqit, nuk mund të tregohet me fjali të zakonshme. Kërkon frymë. Kërkon heshtje. Kërkon dhimbje për t’u kuptuar.
Kjo jetë nuk është fjalë. Është ndjenjë. Është forca që nuk bërtet, por qëndron. Është dashuria që nuk kërkon, por jep. Kozeta nuk është thjeshtë një emër. Është histori, që ecën mbi plagë. Është një grua, që e ka mbajtur jetën mbi shpinë si një kryq të rëndë, pa u ankuar, pa u përkulur, pa e ulur kokën.
Dhe mbi të gjitha, është kujtesë. Një kujtesë që na mëson, se historia nuk është vetëm ajo që shkruhet në libra, por ajo që jeton në zemrat e njerëzve si Kozeta Mamaqi. Një grua që nuk u përkul. Një nënë që nuk reshti së dashuruari. Një shpirt, që edhe sot rrezaton dritë.
Në pamje të parë, mund të duket si grua e qetë, me buzëqeshje të lehtë, thuajse të ndrojtur. Por pas atij qetësimi të jashtëm, fshihet oqean i tërë përjetimesh, univers dhimbjesh të pashprehura, arkiv kujtimesh që nuk plaken.
Ka jetuar dy jetë. Një jetë në dritë, kur fjala ishte mision, kur zëri i saj udhëtonte nëpër valët e radios dhe prekte zemrat e njerëzve. Dhe një jetë në errësirë, kur fjala iu mor, kur zëri iu shua, kur duart nuk mbanin më lapsin, por lopatën e internimit. Njëra me ëndrra, tjetra me dhimbje. Por të dyja me shpirt të njëjtë, të madh, fisnik dhe të pathyeshëm.
Por ajo që e bën Kozetën të pazakontë, nuk është fakti që vuajti. Shumë vuajtën. Ajo që e bën të rrallë, është mënyra si e përballoi vuajtjen. Nuk u bë asnjëherë e ashpër. Nuk u bë asnjëherë e hidhur. Nuk e humbi asnjëherë butësinë, atë njerëzoren e brishtë që shumë të tjerë, e shuajnë në përballje me padrejtësinë.
Në vend që të mbyllej, u hap. Në vend që të urrej, dashuroi më shumë. Në vend që të thyhej, u përkul vetëm sa për të marrë frymë. Dhe u ngrit përsëri. Ka çaste në jetën e çdo njeriu, kur vendos, të bjerë apo të qëndrojë. Kozeta nuk e pati luksin të zgjedhë. Jeta e hodhi në humnerë. Me duar të gjakosura, u ngrit vetë lart.
E morën nga shtëpia si “armike”. Ia zhveshën dinjitetin në sytë e botës. Ia shkatërruan profesionin. Ia ndanë fëmijët nga gjoksi. Ia burgosën babanë. Ia shuan ëndrrat. Megjithatë, nuk arritën t’i marrin shpirtin. Sepse ka njerëz, që jetojnë me frymën. Dhe ka të tjerë, që jetojnë me shpirtin. Kozeta kishte shpirtin mbi gjithçka. Një shpirt i fortë, i padorëzuar.
Në këtë rrëfim, nuk do të gjeni vetëm biografi, por një udhëtim. Një kalvar. Një dëshmi të gjallë, se dhimbja mund të të rrëzojë, por edhe të të lartësojë. Sepse Kozeta Mamaqi, nuk është vetëm një grua që nuk u thye. Është një grua, që duke mos u thyer, i dha kuptim vetë qëndresës.
Dhe ndoshta, në fund të kësaj historie, do të kuptojmë diçka të thjeshtë, por të madhe. Forca nuk është të mos rrëzohesh, por të ngrihesh çdo herë edhe kur jeta të ka marrë çdo gjë.
Fëmijëria në dritë, botë që do të shembej
Fëmijëria e Kozeta Mamaqit, ishte si mëngjes pranvere, e butë, e ndritshme, plot ngjyra dhe e mbushur me pafajësi, që vetëm vitet e para të jetës dinë ta falin. Ishte kohë, kur bota dukej e rregullt, e drejtë, pothuajse e përkryer, sikur gjithçka kishte vendin e vet dhe asgjë nuk mund të rrëzohej.
Në atë shtëpi tiranase ku u rrit, jeta kishte ritmin e librave që hapeshin çdo ditë dhe të fjalëve, që peshonin më shumë se sendet. Biblioteka e të atit, nuk ishte vetëm një mobilje, por tempull dijesh, ku çdo libër kishte një histori dhe çdo faqe mbante një frymë.
Dashnor Mamaqi ishte për të, portret që e tejkalonte përmasën e zakonshme të babait. Ishte një burrë, që mbante gjithmonë librin në dorë, një njeri që fliste pak, por që mendonte thellë. Për Kozetën e vogël, ishte si një lis i madh, i fortë, i qetë dhe i palëkundur. Mbështetje e sigurtë, në një botë që dukej e qëndrueshme.
Por në atë shtëpi, nuk kishte vetëm seriozitet. Nënë Shpresa sillte dritë, gjallëri, buzëqeshje që e zbuste çdo ditë. Mes tyre, Kozeta u rrit si një fije drite që përthithte gjithçka. Dashurinë për librin, ndjeshmërinë për njerëzit, respektin për dijen.
Fëmijëria ishte e mbushur me tinguj pianosh, me recitime, me lojëra që sot duken si kujtime të largëta të një bote më të pastër. Ndiqte kurse, mësonte, zbulonte botën me kureshtje të pangopur. Kujtonte kishën si një vend misterioz, me vajza të veshura bukur, që i dukeshin si figura përrallash. Kujtonte xhaminë si një vend ku ngatërroheshin këpucët, por ku kishte një lloj magjie të çuditshme fëmijërore. Ishte kohë kur besimi, loja dhe kureshtja bashkëjetonin pa konflikte, pa frikë.
Ishte kohë pa hije, sepse hija nuk kishte ardhur ende. Në atë periudhë, Kozeta nuk e njihte fjalën “frikë”. Nuk e njihte padrejtësinë. Nuk e njihte humbjen. Jeta ishte familje, shkollë, libra, ëndrra. Donte të bëhej mjeke. Të shpëtonte jetë. Të ishte pranë njerëzve në momentet më të vështira. Ishte dëshirë e pastër, e lindur nga një zemër, që kishte prirje për të ndjerë dhimbjen e tjetrit.
Por në atë shtëpi ku ëndrrat lindnin, kishte edhe një ndikim të fortë, fjala e babait. Dhe Kozeta, me respektin e thellë që kishte për të, zgjodhi të ndiqte rrugën që i sugjeroi, gjuhën dhe gazetarinë. Nuk ishte dorëzim, por besim. Lidhje e fortë midis bijës dhe babait, ku fjala e tij kishte peshën e orientimi jetësor.
Nuk e dinte atëherë, se pikërisht ajo rrugë do ta çonte drejt një jete, që nuk kishte asgjë të përbashkët me qetësinë e fëmijërisë. Sepse çdo dritë, sado e fortë, hedh hije pas vetes. Dhe hija po afrohej ngadalë. Pa zhurmë. Pa paralajmërim. Si një re e zezë, që mbulon diellin pa pyetur.
Bota e saj e vogël, e ndërtuar mbi dashuri, dije dhe siguri, do të shembej një ditë, jo nga koha, por nga dora e njeriut. Dhe ajo vajzë që luante me tingujt e pianos dhe ëndërronte të shpëtonte jetë, do të përballej shumë shpejt me një realitet që nuk shpëtohej dot.
Pikërisht aty, në atë fëmijëri të ndritur, u mboll fara e asaj që do ta mbante gjallë, në vitet më të errëta. Forca për të mos u bërë e egër, butësia për të mos harruar të jetë njeri dhe drita e brendshme që nuk shuhet edhe kur gjithçka përreth errësohet.
Zëri që nisi të formësohej
Ekziston në jetën e çdo njeriu, kur zëri i tij fillon të marrë formë. Jo vetëm si tingull, por si identitet. Si mënyrë për të qenë në botë. Për Kozeta Mamaqin, ky çast erdhi herët, si thirrje e brendshme që nuk bën zhurmë, por që nuk të lë të qetë.
Hyri në auditorët e gjuhë-letërsisë, me ndjenjë të përzier, me përulësi të natyrshme dhe me etje të pashuar për të mësuar. Në kohën kur gazetaria ishte territor pothuajse i rezervuar për burrat, ishte e vetmja vajzë në kurs. Prani e brishtë në dukje, por me thellësi që shumëkush nuk e kuptonte menjëherë.
Nuk kërkoi të binte në sy. Nuk kërkoi të sfidonte me zë të lartë. Zgjodhi rrugën më të vështirë. Të bindte me punë, me kulturë, me seriozitet. Dëgjonte me vëmendje çdo leksion. Mbante shënime jo vetëm me dorë, por edhe me shpirt. Kuptonte qartë, se fjala nuk ishte mjet, por përgjegjësi. Mësuesit e saj, figura të mëdha të gazetarisë shqiptare, nuk i dhanë vetëm dije, por edhe standard. Një ndjesi se fjala duhet të jetë e pastër, e drejtë, e ndershme. Dhe Kozeta e përvetësoi këtë, si betim të heshtur.
Zëri i saj nisi të ndërtohej jo me nxitim, por me durim. Si një shtëpi që ngrihet gur mbi gur. Në fillim ishte zë i brendshëm, mënyrë për të menduar, për të ndjerë, për të prekur botën. Pastaj u bë zë i shkruar në artikuj, në reportazhe, në rreshta që kërkonin të thonin të vërtetën brenda kufijve të kohës. Dhe më pas, u bë zë i dëgjuar.
Kur nisi punë në gazetën “Adriatiku” në Durrës, ishte ende e re, por kishte diçka që nuk mësohet në shkollë, ndjeshmërinë njerëzore. Nuk shkruante formalisht për ngjarje. Kërkonte njeriun brenda ngjarjes. Në atë redaksi, mes zhurmës së makinave të shkrimit dhe ritmit të përditshëm të gazetarisë, Kozeta ishte prani e veçantë. Nuk fliste shumë, por kur fliste dëgjohej.
E njoha në ato vite të hershme. E kujtoj si një grua me sy të qetë dhe me sjellje që të jepte besim. Nuk kishte asgjë të tepruar. As gjeste, as fjalë. Gjithçka ishte në masë. Në harmoni. Dhe mbi të gjitha, kishte një zë. Një zë që nuk ishte i fortë, por i thellë. Një zë që nuk diktonte, por të ftonte. Një zë që nuk kërkonte të të bindte, por të të kuptonte. Zëri i saj ishte i pastër, si mëngjesi mbi det. Fjala e saj, e matur, e ndershme, e bukur. Aty nisi jeta si profesioniste. Aty u bë edhe nënë, me Ardianin dhe Sokolin, dy yjet e saj të vegjël.
Ky ishte fillimi. Gazetare që po formësohej. Grua që po gjente vendin e saj, në një botë të vështirë. Njeri që po mësonte të jetonte, mes fjalës dhe realitetit. Por jeta kishte plane të tjera. Ndërsa zëri po bëhej më i qartë, më i sigurt, më i bukur, dikush po përgatiste heshtjen. Heshtje të diktuar. Ndërprerje të dhunshme. Nuk e dinte atëhere, se shumë shpejt, zëri do të shuhej jo nga mungesa e fjalës, por nga pesha e padrejtësisë.
Dhe rruga e saj, që sapo kishte nisur të marrë formë, do të përthyhej në mënyrën më të dhimbshme. Por ajo që nuk u shua kurrë, ishte vetë zëri brenda vetes. Sepse zërat e vërtetë nuk humbin, nuk shuhen. Heshtin përkohësisht dhe më pas, jetojnë në thellësi, duke pritur kohën për të rilindur.
Nga drita e jetës në errësirën e internimit
Në jetë, jo të gjitha momentet paralajmërohen. Nuk trokasin. Nuk japin shenjë. Vijnë si furtunë e verbër dhe rrëzojnë gjithçka që ke ndërtuar me vite. Për Kozeta Mamaqin, ky moment, ishte një rënie e menjëhershme, një shkëputje brutale nga gjithçka që ajo njihte si jetë.
Deri dje gazetare, nënë, bijë e një familjeje të respektuar. Të nesërmen armikja. Një fjalë. Vetëm një fjalë, që peshonte sa një dënim i përjetshëm. Arrestimi i të atit, nuk ishte vetëm goditje familjare, por sinjali i rënies së një bote të tërë. Ai burrë që kishte qenë shtyllë, që kishte udhëhequr, që kishte shkruar e menduar për të tjerët, papritur u kthye në një emër që duhej fshirë, në një figurë që duhej mohuar.
Dhe bashkë me të, u dënuan vajzat edhe djali. Yllka internohet në Selenicë dhe i fejuari largohet prej saj. I njëjti fat edhe për Sonjën. Bashkshorti e la pas internimit në Tepelenë me dy vazja të vogla. I njëjti fat edhe për Kozetën. Mbetet e vetme me dy djemtë pas ndarjes që i bëri i shoqi. Gëzimin e lënë pa diplomë.
Kozeta nuk u thirr për t’u pyetur. Nuk u dëgjua. Nuk pati të drejtë të mbrohej. U thirr vetëm për të marrë urdhërin. Të largohej. Të zhdukej nga jeta që kishte ndërtuar. Të niste një tjetër, pa e ditur ku, si dhe pse.
Ishte 13 tetor 1975. Datë që nuk harrohet. Një vijë që ndan jetën më dysh, para dhe pas. Ajo natë ishte ndoshta, më e gjatë e jetës. Në një dhomë të vogël, me dy fëmijë të vegjël pranë, qepte plaçkat. Jo si një njeri që po udhëton, por si një njeri që po çrrënjoset. Çdo rrobë e palosur, ishte kujtim që lihej pas. Çdo send, një copëz jete që nuk do të kthehej më.
Sokoli i vogël digjej nga temperatura. Qante pa kuptuar, pse nëna e tij ishte e trazuar. Ardiani rrinte pranë, i heshtur, me sytë që kërkonin përgjigje. Dhe ajo nuk kishte përgjigje. Vetëm një ndjenjë të rëndë, që i rrinte në gjoks si gur. Diçka e madhe, e frikshme, e pakthyeshme po ndodhte.
Në mëngjes, kamioni erdhi. Jo si një mjet transporti, por si një simbol. Simboli i përçmimit, i turpërimit publik, i një sistemi që nuk mjaftohej me të ndëshkuar, por donte të poshtëronte. Lagjja u mblodh. Jo për ta përcjellë, por për ta parë. Nuk qau. E shtrëngoi fort djalin e madh.
Të voglin ia morën në kabinë, sepse ishte me temperaturë. Dhe ajo u ul mbi dengjet e plaçkave, përballë një polici me armë. Një nënë. Dy fëmijë. Një armë përballë. I gjithë absurdi i një kohe, në një pamje të vetme. Kamioni nuk u nis drejt një vendi. U nis drejt një fati. E shëtitën nëpër qytet, si shenjë paralajmëruese për të tjerët.
“Ja çfarë ndodh me armiqtë”.
Dhe më pas… e mbuluan. Si të mbulohej një e vërtetë, që nuk duhej parë. Brenda asaj mushamaje të rëndë, Kozeta nuk ishte më gazetare. Nuk ishte më vajza e Dashnor Mamaqit. Nuk ishte më gruaja, që kishte një jetë. Ishte një njeri në rënie. Një rënie pa fund. Një rënie në një humnerë, që quhej internim. Dhe kur kamioni ndaloi në mbrëmje dhe ajo pa fytyrat e familjes në Selenicë, kuptoi se gjithçka kishte marrë fund.
Jo sepse nuk kishte më jetë. Por sepse jeta që njihte, nuk ekzistonte më. Aty fillon abisi. Jo ai që të gëlltit menjëherë, por ai që të detyron të jetosh brenda tij, ditë pas dite, vit pas viti. Dhe aty, në atë errësirë të papritur, Kozeta Mamaqi nisi të provojë, se çfarë do të thotë të humbasësh gjithçka, pa humbur veten.
Atje ku jeta la vetëm shpirtin
Selenica, nuk ishte vetëm një vend në hartë. Ishte një kufi. Një vijë ndarëse mes jetës që kishte qenë dhe jetës që duhej të durohej. Kur zbriti nga kamioni atë mbrëmje të rëndë tetori, Kozeta nuk hyri në një qytet, por në një realitet tjetër. Një realitet ku çdo gjë ishte më e ashpër, më e varfër, më e zhveshur nga çdo iluzion.
Shtëpia ku do të jetonin, ishte strehë e përkohshme e dhimbjes. Muret nuk mbanin ngrohtësi, por heshtje. Oborri nuk kishte gjelbërim, por baltë. Dhe ajri dukej sikur mbante brenda një lodhje të vjetër, të trashëguar nga breza njerëzish të harruar.
Aty mungonte babai. Hija e tij ishte kudo, por ai vetë në burg. Mungesë që nuk plotësohej me asgjë. Dhe megjithatë, jeta nuk ndalet për dhimbjen. Ajo të shtyn përpara edhe kur ti nuk ke më forcë të ecësh. Pas pak ditësh, Kozeta mori në dorë, atë që do të bëhej simboli i mbijetesës së saj, lopatën.
Ishte moment i heshtur, por i rëndë sa një betim. Nga pena tek dheu. Nga fjala tek balta. Duart që dikur shkruanin, tani çanin tokën. Gishtat që përkëdhelnin faqet e librave, tani mbusheshin me dhe, me plagë, me të çara. Ditët fillonin herët, para se drita të merrte veten. Zgjoheshin me një lodhje, që nuk kishte ikur kurrë nga dita e mëparshme. Ecje kilometra të tëra në këmbë, në baltë, në shi, në të ftohtë.
Dhe pastaj puna e gjatë, e rëndë, e pamëshirshme. Në fillim dukej si trup i hedhur, në një botë që nuk i përkiste. Këpucët i mbetën në baltë që ditën e parë, si simbol i fundit i jetës së vjetër, që nuk përshtatej dot me këtë tokë. Ditën tjetër, veshi çizmet e shqyera. Dhe me to nisi tjetër jetë.
Varfëria nuk ishte më një fjalë. Ishte ndjesi që të futej në palcë. Ishte buka që mungonte. Ishte rreshti i gjatë, ku dikush të thoshte “mbaroi” edhe kur nuk kishte. Por koha, si gjithmonë, e bën të vetën. Kur panë që ajo punonte si të gjithë, që nuk ankohej, që mbante kokën ulur, por shpirtin lart, filluan ta shohin ndryshe.
Nuk ishte më “armikja”. Ishte një grua që vuante si ata. Që hante si ata. Që lodhej si ata. Dhe kështu, mes baltës dhe mundimit, lindi një respekt i heshtur. Por mbi të gjitha, ajo që e mbajti gjallë Kozetën në atë univers dhimbjeje, ishte forca e brendshme, që ndoshta nuk e kishte njohur më parë.
Nuk u thye. Nuk u bë e egër. Nuk e humbi ndjeshmërinë. Madje, në mënyrën më të çuditshme, gjeti një lloj paqeje në punë. Lopata, që në fillim ishte simbol i dënimit, u bë shoqe. Një mjet që e mbante të lidhur me jetën. Një ritëm që e ndihmonte të mos mendonte, të mos rrëzohej brenda vetes. E mbante gjithmonë mbi supe edhe kur të tjerët e fshihnin. Sikur të donte t’i thoshte vetes: “Kjo jam tani. Dhe do ta mbaj këtë barrë.”
Në mbrëmje, kur kthehej në shtëpi, lodhja ishte aq e madhe sa trupi dorëzohej. Por mendja jo. Aty fillonte tjetër betejë. Malli për fëmijët, ankthi për babanë, dhimbja për jetën që kishte humbur. Dhe megjithatë, çdo mëngjes ngrihej përsëri.
Selenica u bë universitet i dhimbjes. Një shkollë ku nuk mësohej me libra, por me plagë. Ku nuk kishte nota, por prova. Dhe Kozeta Mamaqi, e kaloi këtë shkollë jo thjeshtë duke mbijetuar, por duke ruajtur atë që ishte më e vështira për t’u ruajtur, njerëzoren.
Kur një nënë humbet gjysëm e shpirtit
Në jetën e Kozeta Mamaqit, internimi ishte plagë. Varfëria ishte plagë. Burgosja e të atit ishte plagë. Por asnjëra nuk i afrohej asaj që do të vinte, ndarjes nga fëmijët. Sepse një nënë mund të durojë gjithçka urinë, lodhjen, përbuzjen, por jo boshllëkun e krahëve të saj. Nisi si një proces gjyqësor. Në letër një çështje civile. Në realitet, një vendim i marrë më parë, një dënim i shkruar pa u lexuar ende. U përball me gjyqin jo si e pandehur, por si nënë që kërkonte të drejtën më elementare, të rriste fëmijët e saj.
Argumenti ishte i thjeshtë, i pastër, i pakundërshtueshëm, dashuria. Por sistemi nuk njihte dashurinë. Njihte vetëm biografinë. Në atë sallë, Kozeta nuk ishte më nënë. Ishte “armike e klasës”. Dhe një “armike”, nuk kishte të drejtë të formonte brezin e ri. Vendimi u dha. Fëmijët do të qëndronin me të atin.
Një fjali. Një firmë. Një jetë e shkatërruar. Protestoi. U ngrit në këmbë. Nuk bërtiti, nuk ofendoi, por foli me gjithë forcën e shpirtit, se kishte dashurinë, se kishte zemrën, se kishte gjithçka për t’i rritur. Por fjala e saj, ra në një boshllëk të ftohtë. Në një sistem që nuk dëgjonte, por vetëm vendoste.
Dhe pasta erdhi dita. Dita e ekzekutimit të vendimit. Një tragjedi e gjallë. Në qendër të Selenicës, gjithçka ishte përgatitur. Makina e policisë. Njerëzit që prisnin. Dhe një turmë që kishte dalë të shihte. Sepse edhe dhimbja, në atë kohë, shndërrohej në spektakël. Kozeta nuk doli. Nuk mundi. Ndoshta nuk deshi, që fëmijët ta shihnin të rrëzuar. Ndoshta nuk donte, që dhimbja e saj të bëhej shfaqje.
Fëmijët i morën. Jo me fjalë. Por me forcë. Ata qanin. Thërrisnin “mami”…
Përplaseshin, kundërshtonin, kërkonin duart që i kishin mbajtur gjithmonë. Por duart nuk ishin aty. Një vendim, ishte më i fortë se një përqafim. Një urdhër ishte më i rëndë se një lot.
Dera u mbyll. Një derë makine. Një derë që u bë kufi, mes një nëne dhe fëmijëve të saj. Makina u nis. Dhe bashkë me të, u largua gjysma e shpirtit të Kozetës. Në atë moment, nuk kishte më fjalë. Nuk kishte më mendim. Vetëm një boshllëk që nuk mbushej me asgjë. Thuhet se atë ditë, e gjithë Selenica qau në heshtje.
T’i marrësh një nëne fëmijët, është të shkulësh një pemë me rrënjë. Nuk u thye, sepse duhej të jetonte. Diku, në një qytet tjetër, dy fëmijë do të rriteshin me mallin për të. Vazhdoi të punonte, të jetonte, të priste. Tre herë në vit i lejohej t’i takonte. Dhe për ato pak ditë, mblidhte gjithë dashurinë e një viti.
Dhe edhe pse ia morën fëmijët, nuk arritën t’ia marrin mëmësinë. Sepse ajo nuk është një status. Është një lidhje që nuk këputet, as nga dhuna, as nga largësia, as nga koha. Dhe Kozeta Mamaqi mbeti nënë edhe kur krahët e saj ishin bosh.
Sokoli dhe violina
Ishte verë. Nga ato verat e pakta kur fëmijët i kishte pranë, kur shtëpia e Selenicës mbushej me zëra, me frymë, me jetë. Ato ditë ishin rikthime të përkohshme të lumturisë, si një borxh që jeta ia kthente me pikatore.
Kozeta vendosi t’i merrte me vete, për të parë gjyshin në burgun e Ballshit. Një rrugë e gjatë, e lodhshme, me vapë dhe me pluhur, por askush nuk u ankua. Fëmijët kishin mësuar shumë herët të mos ankoheshin. Kishin mësuar të prisnin, të duronin, të kuptonin më shumë seç duhej për moshën e tyre.
Sokoli i vogël mbante në dorë violinën. Nuk e la askënd t’ia mbante. E mbante fort, si të ishte një pjesë e vetes, si të kishte kuptuar, që nuk ishte thjeshtë vegël muzikore, por një zë, një mënyrë për të thënë atë që fjalët nuk arrinin.
Kur arritën në burg, gjithçka ndryshoi. Hekurat, muret e ftohta, prania e policëve, botë e ashpër, që nuk kishte asgjë të përbashkët me botën e një fëmije. Takimi u bë përmes hekurave. Dashnor Mamaqi, i lodhur, i thinjur para kohe, por me një dritë të pashuar në sy, pa nipërit.
Në ato çaste, burgu nuk ishte më burg. Ishte dhomë, ku një gjysh shihte gjakun e tij, vazhdimin e vetes. Kozeta i tha me një zë të butë: “Ke një surprizë”. Sokoli u afrua. Hapi me kujdes violinën. E vendosi mes supit dhe mjekrës, ashtu siç kishte mësuar. Në dorën tjetër mori harkun. Dhe filloi. Në atë hapësirë të mbyllur, ku zakonisht dëgjoheshin vetëm hapa të rëndë dhe zëra të ftohtë, papritur u derdhën tingujt e Vivaldit. “Katër stinët”.
Muzika u përhap, si një frymëmarrje e re. Si një pranverë që hyn në një vend, ku kishte vetëm dimër. Tingujt nuk ishin të përsosur. Ishin tinguj fëmije. Por kishin diçka që nuk mësohet në shkollë, shpirtin. Gjyshi e dëgjonte i heshtur. Sytë iu mbushën me lot. Nuk ishin lot dobësie, por përzierje dhimbjeje dhe krenarie, mall i grumbulluar që shpërthente në heshtje.
U afrua sa mundi pranë hekurave. E puthi nipin. Dhe me një zë që i dridhej, tha:
“Rrofsh o bir… ma ke shtuar jetën.”
Ajo violinë nuk luante vetëm muzikë. Luante jetën e tyre. Luante mallin, dhimbjen, shpresën. Dhe Sokoli, fëmijë që dikur ishte marrë me forcë nga duart e saj, në atë moment, nuk ishte më vetëm një djalë i vogël. Ishte ura që lidhte të kaluarën me të ardhmen. Ishte dëshmia, se jeta vazhdon edhe kur duket se gjithçka ka mbaruar.
U kthyen sërish në Selenicë. Burgu mbeti pas. Hekurat u mbyllën përsëri. Por tingujt jo. Ata mbetën në zemrën e Kozetës, si një melodi që nuk shuhet. Si kujtim që e ngroh edhe në ditët më të ftohta. Sepse dashuria e vërtetë nuk shuhet. Gjen gjithmonë mënyrë për të folur. Edhe përmes një violine të vogël, në mes të një burgu.
Humbja e të jatit plagë që nuk mbyllet
Për Kozeta Mamaqin, babai nuk ishte vetëm figurë familjare. Ishte rrënja e saj. Ishte njeriu, që i kishte mësuar dashurinë për librin, për fjalën, për krenarinë. Ishte ai që i kishte thënë, në çdo letër, në çdo takim:
“Mbaje kokën lart”.
Dashnor Mamaqi u lind në vitin 1923 në Përmet. Bëri luftën me armë në dorë dhe organizoi çetën e njohur “Musa Fratari”. Studioi në Bashkimin Sovjetik. Kreu detyrën e zëvëndësministrit të Arsimit dhe Kulturës. Drejton gazetën “Zëri i Popullit”. Emërohet Sekretar i Parë i Komitetit të Partisë për Durrësin dhe Sekretar i Komitetit të Partisë për Tiranën. Në opinion është çfaqur një burrë i mënçur, i urtë, i aftë dhe i ndershëm. Në vitin 1975 akuzohet si shok i Beqir Ballukut. Arrestohet dhe burgoset. Ndahet nga jeta në burgun e Shën Kollit në Zejmen të Lezhës, në moshën 61 vjeçare.
Edhe kur ishte në burg. Edhe kur ishte i lodhur. Edhe kur e dinte se po shuhej ngadalë. Letrat e tij ishin si fije drite në errësirë. Fjalë të thjeshta, por të mbushura me një forcë të pazakontë. Nuk ankohej. Nuk qante fatin e tij. Nuk donte mëshirë. Një gjë kërkonte, që familja të mos përkulej.
Dhe Kozeta i ruajti ato letra. Jo si kujtime, por si amanet. Vitet kalonin. Takimet në burg ishin të rralla, të shkurtra, të kontrolluara. Gjithçka e kufizuar, përveç dashurisë. Por edhe ajo dashuri kishte një kufi, kohën. Në vitin 1984, lajmi erdhi. Jo me zë të lartë. Jo me ceremoni. Por siç vijnë zakonisht lajmet e zeza, në heshtje. Dashnor Mamaqi ishte shuar në burgun e Zejmenit.
Kozeta nuk pati mundësi t’i thoshte lamtumirë. Nuk pati kohë për një përqafim të fundit. Sepse regjimi nuk të merrte vetëm lirinë, por edhe të drejtën për të vajtuar. Dhimbja nuk ishte vetëm për humbjen e babait. Ishte për padrejtësinë. U shpall fajtor pa qenë. Jetoi vitet e fundit në burg, për një faj që nuk ekzistonte.
Rikthimi fitore e vonuar
Kur u largua nga Selenica, në fund të vitit 1986, Kozeta Mamaqi nuk ishte më vajza e dikurshme e Bllokut, as gazetarja e re plot ëndrra. Ishte një grua, që kishte kaluar nëpër një shkretëtirë të gjatë. Një grua, që kishte mësuar të mbijetojë me pak, të durojë shumë dhe të mos kërkojë asgjë.
Shkoi në Shijak. Një vend i vogël, i heshtur, pa asnjë lidhje me botën që kishte lënë pas. Punoi në një fasoneri, mes zhurmës monotone të hekurave dhe avullit të rrobave. Aty nuk kishte më fjalë, nuk kishte më shkrim, nuk kishte më mikrofon.
Vetëm punë. Vetëm ritëm. Vetëm mbijetesë. Dhe megjithatë edhe në atë rutinë të ashpër, diçka brenda saj nuk kishte mbaruar. Ishte ajo dashuria e vjetër për dijen.
Për librin. Për fjalën. Pas shumë përpjekjesh, pas shumë dyerve të mbyllura dhe refuzimeve të heshtura, arriti të marrë të drejtën për të ushtruar profesionin e saj. Jo si gazetare menjëherë, por si mësuese.
Në Luzin e Vogël. Çdo mëngjes zgjohej në orën katër. Errësira ishte ende mbi qytet, kur ajo nisej për të kapur autobusin e vetëm. Rruga ishte e gjatë, e lodhshme, por për herë të parë pas shumë vitesh, ndiente një dritë brenda vetes. Në klasë, përballë nxënësve, nuk ishte më “armike klase”. Nuk ishte më e internuara. Nuk ishte më gruaja e përndjekur.
Dhimbja, kur kalon nëpër shpirtin e një njeriu të ndjeshëm, nuk e bën atë të ashpër. E bën më njerëzor. Por jeta kishte ende një kthesë për të. Viti 199, erdhi si prag i ri për Shqipërinë dhe për Kozetën. Pas kaq vitesh heshtjeje, iu kthye e drejta e fjalës. E drejta për të qenë, ajo që kishte qenë gjithmonë në thelb, gazetare.
U rikthye në Radio Tirana. Aty ku duhej të kishte qenë që në fillim. Zëri i saj u rikthye në mikrofon, por tani nuk ishte më zëri i një vajze të re. Ishte zëri i një gruaje, që kishte jetuar shumë jetë brenda një jete të vetme. Kur fliste për shqiptarët jashtë atdheut, nuk ishte vetëm një emision. Ishte një rrëfim. Ishte një lidhje. Ishte një përqafim i largët, për ata që kishin lënë vendin.
Kozeta e dinte çfarë do të thoshte ndarja. E dinte çfarë do të thoshte malli. E dinte çfarë do të thoshte të jetosh larg asaj që do. Zëri nuk ishte vetëm profesional. Ishte i ngrohtë. Ishte i vërtetë. Ishte njerëzor. Dhe dëgjuesit e ndjenin këtë. Pas dhjetë vitesh pune, doli në pension. Në heshtje, ashtu siç kishte jetuar shumë nga momentet më të rëndësishme të jetës së saj.
Por këtë herë, heshtja nuk ishte e dhimbshme. Ishte një qetësi e fituar. Rikthimi i saj nuk i ktheu vitet e humbura. Nuk i fshiu plagët. Nuk i riktheu kohën që i ishte marrë. Por i dha diçka tjetër, personalitetin e rikthyer. Dhe ndonjëherë, kjo është fitorja më e madhe. Sepse jeta, nuk të jep gjithmonë drejtësi në kohën e duhur. Por kur e jep, edhe vonë, ka peshë të veçantë.
Goditja e fundit, humbja e Sokolit
Humnera që lihet pas një humbjeje të madhe, nuk mund të përshkruhet me fjalë të shkurtra dhe të thjeshta. Ajo ndjenjë e boshllëkut, e dhimbjes që rrjedh si një lumë i pafund, është diçka që thyhet ngadalë, por që mbetet gjithmonë e thellë dhe e pashlyeshme. Humbja e Sokolit, ishte pikërisht një goditje e tillë për Kozetën dhe për të gjithë ata që e donin, e respektonin dhe e kishin njohur.
Sokoli ishte rritur me ëndrra të mëdha dhe me energji, që rrallë gjejmë në njerëzit e rinj. Për Kozetën, kishte qenë gjithmonë simboli i një shprese që nuk mbaron, një dritë që nuk mund të shuhet, as kur errësira rrethoi gjithçka. E mbante brenda vetes atë përpjekje të palodhur, atë kurajo për të përballuar vështirësitë dhe atë dashuri që kishte kultivuar me aq mund, aq përkushtim dhe aq vetëflijim.
Por koha është e pamëshirshme dhe ngjarjet që nuk mund të kontrollohen shpesh marrin mbi ne atë që kemi më të shtrenjtë. Humbja e Sokolit nuk erdhi si një paralajmërim i zbehtë, por si goditje e papritur dhe e dhimbshme, duke lënë boshllëk të paimagjinueshëm në zemrën e Kozetës.
Në ditët që pasuan, Kozeta ndjeu se bota e saj ishte përmbysur. Çdo objekt, çdo kujtim, çdo shenjë e Sokolit në shtëpi, u bë kujtesë e dhembshme e mungesës. Dhimbja e humbjes, nuk ishte vetëm ndjenjë personale, por provë e qartë se jeta nuk kursen asgjë.
Asnjë dashuri, nuk është e mbrojtur nga fatkeqësia dhe se ndonjëherë, edhe ato më të bukurat, më të çmuarat mund të shuhen papritur.
Megjithatë, edhe në këtë hije të thellë dhimbjeje, Kozeta gjeti brenda vetes një forcë që nuk e dinte se e kishte. Forca për të kujtuar Sokolin, jo vetëm si një djalë që humbi jetën, por si një djalë që jetoi plotësisht, me shpirt të lirë dhe me zemër të madhe.
Kjo ishte goditja e fundit, po ashtu edhe fillimi i një kapitulli tjetër në jetën e saj. Kapitull i mbushur me heshtje, me mall dhe me një forcë të re për të përballuar çdo dhimbje, që jeta vendos para saj.
Zemra e Kozetës, do të mbetet gjithmonë e plagosur. Do të vazhdoj të jetojë, të kujtojë dhe të durojë, duke mbajtur brenda vetes gjithmonë imazhin e Sokolit, i gjallë, i dashur dhe i paharrueshëm. I mbetet një shenjë, si provë e të gjallit të të birit. Janë dy djemtë, dy nipat Glauku dhe Kleiti, që dëgjojnë rrahjet e forta të zemrës së Kozetës sa herë i shtrëngon në gjinj.
Grua që mbetet dritë
Edhe pas të gjitha goditjeve, pas çdo humbjeje dhe dhimbjeje që jeta i kishte hedhur përpara, Kozeta Mamaqi mbeti një grua që shpërndan dritë. Është një dritë që digjet ngadalë, por që nuk shuhet kurrë, një dritë që qëndron e vendosur në zemër dhe shpirt, duke ndriçuar gjithçka rreth saj.
Çdo hap që ajo bën, çdo vendim, çdo buzëqeshje që shpërndan, është shenjë e forcës së brendshme, dëshmi se jeta mund të të përplasë, por nuk mund të shkatërrojë. Kozeta ka mësuar të përballojë errësirën me durim dhe vendosmëri.
Ka parë se si ëndrrat mund të thyhen, se dashuria mund të shndërrohet në plagë që nuk shërohet. Por ka mësuar gjithashtu, se drita nuk vjen vetëm nga gëzimi, por buron nga guximi për të vazhduar, nga aftësia për të dashur edhe kur të tjerët nuk janë më pranë. Kozeta e mban këtë dritë brenda vetes, si një flakë të përhershme, duke e bërë atë të dukshme për të gjithë ata që e rrethojnë.
Kozeta është bërë shembulli i fuqisë së femrës, që përballon jetën pa dorëzuar shpirtin. Fëmijët që rriteshin pranë saj, njerëzit që kërkonin këshilla dhe ngushëllim, të gjithë ndienin ngrohtësinë e kësaj drite, që vjen nga zemra e saj. Nuk kërkon vlerësime, nuk kërkon lavdërime. Vazhdon të kërkojë të jetoj me ndershmëri, duke dhënë gjithçka që ka brenda vetes për të ndihmuar, për të dashur dhe për të qëndruar e palëkundur përballë sfidave.
Drita e Kozetës, nuk është vetëm simbol i forcës, por edhe i shpresës. Për çdo plagë që ajo mban, për çdo humbje që ka përjetuar, ekziston një hapësirë për të shëruar dhe për të dhënë dashuri të re. Njerëzit që e njohën, e kuptojnë se ajo nuk është një grua që jeton, por një grua që mban dritën e jetës në çdo hap, që shndërron dhimbjen në forcë dhe vuajtjen në një mësim për të gjithë.
Në këtë dritë, lexuesi ndjen jo vetëm historinë e një gruaje, por ndjen forcën e shpirtit njerëzor që nuk thyhet kurrë, forcën që i mund të gjitha goditjet dhe dashurinë që mbetet e gjallë edhe kur gjithçka duket e humbur.
Një jetë që nuk harrohet
Jeta e Kozeta Mamaqit, nuk kërkon më shumë fjalë. Kërkon heshtje. Atë heshtje të thellë, ku njeriu përkulet jo nga dhimbja, por nga respekti. Sepse ka jetë që tregohen për t’u kujtuar. Dhe ka jetë që tregohen, për të mos u harruar. Kozeta nuk është një grua që vuajti.
Mbeti një grua, që e mbajti shpirtin të paprekur edhe kur jeta u përpoq t’ia thyejë. E mbajti të gjallë dashurinë edhe kur ia morën. E mbajti dritën edhe kur errësira, ishte më e fortë se çdo shpresë.
Dhe kjo është ajo që mbetet. Jo vitet e humbura. Jo padrejtësitë. Jo plagët. Por mënyra si ajo jetoi përtej tyre.
Njeriu nuk matet me atë që i merr jeta, por me atë që nuk ia merr dot. Dhe Kozeta Mamaqi, mbeti ajo që ishte që në fillim. Një shpirt që nuk u përkul. Një nënë që nuk reshti së dashuruari. Një dritë që nuk u shua.
Jeta e Kozeta Mamaqit nuk harrohet, sepse nuk ka qenë vetëm e jetuar, por e ndjerë, e dhënë, e frymëzuar, e qëndrueshme dhe e dashur. Jeta e një gruaje të tillë, nuk matet vetëm me vitet që kalojnë, por me gjurmët që lë, me dritën që shpërndan dhe me frymën që i jep shpresë çdo zemre që prek.
Kur përmëndim Kozetën, kuptojmë forcën e shpirtit njerëzor, fuqinë e dashurisë, guximin për të përballuar çdo sfidë. Jeta e saj është testament i qëndrueshmërisë dhe bukurisë së një shpirti, që ndonëse trazuar si dallgë të tërbuara, kërkon qetësinë, heshtjen.
Nëse do të kërkoje një fjalë për ta përshkruar Kozetën, nuk do të mjaftonte. Sepse ajo nuk është fjalë. Është ndjenjë. Është loti që nuk bie, por digjet brenda. Është forca që nuk bërtet, por qëndron. Është dashuria që nuk kërkon, por jep.
Kozeta Mamaqi! Një botë në mes dy jetëve.
