Roja Assadi dhe Sarah Namjoo, BBC Persian
‘E pashë me sytë e mi – ata qëlluan drejtpërdrejt në radhët e protestuesve dhe njerëzit ranë aty ku ishin.’
Zëri i Omidit dridhej ndërsa fliste, i frikësuar se mos gjurmohej. Thyerja e murit të heshtjes midis Iranit dhe pjesës tjetër të botës kërkon guxim të madh, duke pasur parasysh rrezikun e hakmarrjes nga autoritetet.
Omid, në fillim të të 40-ave dhe emrin e të cilit e kemi ndryshuar për sigurinë e tij, ka protestuar në rrugët e një qyteti të vogël në Iranin jugor gjatë ditëve të fundit kundër përkeqësimit të vështirësive ekonomike.
Ai tha se forcat e sigurisë kishin hapur zjarr ndaj protestuesve të paarmatosur në qytetin e tij me pushkë sulmi në stilin e Kalashnikovit.
‘Ne po luftojmë një regjim brutal me duar bosh’, tha ai.
BBC ka marrë raportime të ngjashme për shtypjen nga forcat e sigurisë pas protestave të përhapura në të gjithë vendin javën e kaluar.
Që atëherë, qasja në internet është ndërprerë nga autoritetet, duke e bërë raportimin nga Irani më të vështirë se kurrë. BBC Persian është ndaluar të raportojë brenda Iranit nga qeveria.
Një nga protestat më të mëdha kombëtare antiqeveritare u zhvillua të enjten, natën e dymbëdhjetë të demonstratave. Shumë njerëz duket se iu bashkuan protestave të enjten dhe të premten pas thirrjeve nga Reza Pahlavi, djali në mërgim i shahut të fundit të Iranit, i cili u rrëzua në revolucionin islamik të vitit 1979.
Të nesërmen, Udhëheqësi Suprem i Iranit, Ali Khamenei, tha: ‘Republika Islamike nuk do të tërhiqet’. Duket se gjakderdhja më e keqe ndodhi pas këtij paralajmërimi, ndërsa forcat e sigurisë dhe Trupat e Gardës Revolucionare Islamike marrin urdhra prej tij.
Autoritetet iraniane akuzuan SHBA-në dhe Izraelin për nxitje të trazirave dhe dënuan ‘veprimet terroriste’, raportuan mediat shtetërore.
Një grua e re nga Teherani tha se e enjtja e kaluar ndihej si ‘dita e gjykimit’.
‘Edhe lagjet e largëta të Teheranit ishin të mbushura me protestues – vende që nuk do t’i besonit’, tha ajo.
‘Por të premten, forcat e sigurisë vetëm vranë e vranë e vranë. Duke e parë me sytë e mi, më bëri aq keq sa humba plotësisht moralin. E premtja ishte një ditë e përgjakshme.’
Ajo tha se, pas vrasjeve të së premtes, njerëzit kishin frikë të dilnin dhe se shumë prej tyre tani po këndonin nga rrugicat dhe brenda shtëpive të tyre.
Teherani ishte një fushë beteje, tha ajo, me protestues dhe forca sigurie që pozicionoheshin dhe mbuloheshin në rrugë.
Por ajo shtoi: ‘Në luftë, të dyja palët kanë armë. Këtu, njerëzit vetëm këndojnë dhe vriten. Është një luftë e njëanshme.’
Dëshmitarë okularë në Fardis, një qytet në perëndim të Teheranit, thanë se të premten, anëtarët e forcës paraushtarake Basij nën Trupat e Gardës Revolucionare Islamike (IRGC) sulmuan papritur protestuesit pas orësh pa praninë e policisë në rrugë.
Forcat, të cilat ishin me uniformë dhe ngasnin motoçikleta, qëlluan me municione të vërteta drejtpërdrejt mbi protestuesit, sipas dëshmitarëve. Makina pa shenja dalluese u futën gjithashtu në rrugica, me pasagjerë që qëlluan mbi banorët që nuk ishin të përfshirë në protesta, thanë ata.
‘Dy ose tre persona u vranë në çdo rrugicë,’ pohoi një dëshmitar.
Ata që kanë dhënë rrëfime për BBC Persian thonë se realiteti brenda Iranit është i vështirë për t’u imagjinuar nga bota e jashtme, dhe numri i të vdekurve i raportuar nga mediat ndërkombëtare deri më tani përfaqëson vetëm një pjesë të vlerësimeve të tyre.
Media ndërkombëtare nuk lejohen të punojnë lirisht brenda Iranit dhe ato mbështeten kryesisht në grupet iraniane të të drejtave të njeriut që janë aktive jashtë vendit. Të hënën, Organizata për të Drejtat e Njeriut në Iran (IHRNGO) me seli në Norvegji tha se të paktën 648 protestues në Iran ishin vrarë, përfshirë nëntë persona nën moshën 18 vjeç.
Disa burime lokale dhe dëshmitarë okularë raportojnë një numër shumë të lartë njerëzish të vrarë në qytete të ndryshme, duke filluar nga disa qindra deri në mijëra.
BBC aktualisht nuk është në gjendje të verifikojë në mënyrë të pavarur këto shifra dhe, deri më tani, autoritetet iraniane nuk kanë ofruar statistika zyrtare ose transparente mbi numrin e vdekjeve të protestuesve.
Megjithatë, media iraniane ka raportuar se 100 personel sigurie ishin vrarë gjatë protestave, duke thënë se protestuesit – të cilët ata i quajnë ‘trazira’ – i vunë flakën dhjetëra xhamive dhe bankave në qytete të ndryshme.
Videot e verifikuara nga ekipi i verifikimit të fakteve i BBC Persian tregojnë gjithashtu automjete policie dhe disa ndërtesa qeveritare që u vihen flakë në vende të ndryshme gjatë protestave.
Dëshmitë dhe videot e dërguara në BBC Persian janë kryesisht nga qytete më të mëdha si Teherani, Karaj aty pranë, Rasht në veri, Mashhad në verilindje dhe Shiraz në jug. Këto zona kanë akses më të madh në internet përmes rrjetit satelitor Starlink.
Informacioni nga qytetet e vogla – ku ndodhën shumë viktima të hershme – është i pakët pasi qasja e tyre në Starlink është shumë e kufizuar.
Por vëllimi, qëndrueshmëria dhe ngjashmëria e rrëfimeve të marra nga qytete të ndryshme tregojnë ashpërsinë e shtypjes dhe përdorimin e gjerë të dhunës vdekjeprurëse.
Infermierët dhe mjekët që folën për BBC thanë se kishin parë shumë trupa të vdekur dhe protestues të plagosur.
Ata raportuan se spitalet në shumë qytete ishin mbingarkuar dhe nuk ishin në gjendje të trajtonin ata me lëndime të rënda, veçanërisht në kokë dhe sy. Disa dëshmitarë raportuan trupa ‘të grumbulluar njëri mbi tjetrin’ dhe që nuk u ishin dorëzuar familjeve.
Videot grafike të publikuara në kanalin Telegram Vahid Online të drejtuar nga aktivistët të dielën treguan një numër të madh trupash në Qendrën Mjekësore Ligjore Kahrizak në Teheran, me shumë familje që ose mbajnë zi ose përpiqen të identifikojnë kufomat.
Në njërën nga videot me sa duket nga Kahrizak, të afërmit shihen duke parë fotot e trupave të paidentifikuar të shfaqur në një ekran.
Shumë trupa në qese të zeza ishin të dukshëm në objekt dhe në rrugë jashtë, vetëm disa prej të cilëve duket se janë identifikuar.
Një video tregonte brenda një depoje që përmbante disa trupa, ndërsa një tjetër tregonte një kamion që shkarkohej me njerëz që nxirrnin kufoma prej saj.
Një punonjës morgu në një varrezë në Mashhad tha se para lindjes së diellit të premten në mëngjes, midis 180 dhe 200 trupa me lëndime të rënda në kokë u sollën dhe u varrosën menjëherë.
Një burim në Rasht i tha BBC Persian se 70 trupa protestuesish u transferuan në një morg spitali në qytet të enjten. Sipas burimit, forcat e sigurisë kërkuan ‘pagesë për plumbat’ përpara se t’ua lironin trupat familjeve.
Në të njëjtën kohë, një anëtar i stafit mjekësor në një spital në Teheranin lindor i tha BBC Persian se të enjten, rreth 40 trupa u sollën atje po atë ditë. Emri i spitalit është mbajtur sekret për të mbrojtur identitetin e mjekut.
Sekretari i Përgjithshëm i OKB-së, António Guterres, tha të dielën se ishte ‘i tronditur nga raportet për dhunë dhe përdorim të tepruar të forcës nga autoritetet iraniane kundër protestuesve që rezultuan në vdekje dhe lëndime në ditët e fundit’.
‘Dua të theksoj se pavarësisht numrit të të vdekurve, përdorimi i forcës vdekjeprurëse nga forcat e sigurisë është shqetësues’, tha për BBC Persian, Mai Sato, Raportuesja Speciale e OKB-së për situatën e të drejtave të njeriut në Republikën Islamike të Iranit.
