Bota
Historia e sekretit më të ruajtur në botë: Si Izraeli ndërtoi një arsenal bërthamor nën sytë e fuqive të mëdha
Nga Clara Hage & Georges Schmitz – L’Orient Le Jour
Prej dekadash, një “sekret i hapur” ka trazuar prapaskenat diplomatike në Uashington: një shtet në Lindjen e Mesme ka zhvilluar në heshtje një arsenal bërthamor, jashtë çdo mbikëqyrjeje ndërkombëtare, duke ngritur rrezikun e një gare të pakthyeshme armatimesh në rajon. Bëhet fjalë për Izraelin.
Që në vitin 1961, vetëm pak javë para se John F. Kennedy të merrte zyrtarisht postin e presidentit të SHBA, shërbimet sekrete amerikane konfirmuan dyshimet që administrata Eisenhower kishte prej kohësh centralin në Dimona, në mes të shkretëtirës Negev, që përmbante një reaktor sekret.
“Prodhimi i plutoniumit për qëllime ushtarake është të paktën një nga objektivat kryesore të këtij projekti,” shkruhej në raportin sekret.
Kennedy, i shqetësuar, e hapi takimin e parë me paraardhësin e tij me pyetjen: “Cilat shtete janë më të vendosura të pajisen me armë bërthamore?”
Përgjigjja ishte e prerë: “Izraeli dhe India.”
Në atë kohë, Izraeli pritej të prodhonte deri në 90 kilogramë plutonium ushtarak brenda dy vjetëve. SHBA kërkoi inspektime të rregullta në Izrael për të shmangur rrezikun që bomba të futej në Lindjen e Mesme.
Më 30 maj 1961, Kryeministri izraelit David Ben Gurion u takua me Kennedy-n në Manhattan. Kur presidenti e ngriti çështjen, Ben Gurion u duk i turbulluar. Fliste “shpejt dhe me zë të ulët”, thuhej në procesverbalin e takimit. Megjithatë, ai këmbënguli: Dimona ishte për zhvillim ekonomik, jo për armë. E megjithatë, përmendi edhe një “fabrikë pilot” për përpunimin e plutoniumit. Ky detaj u fshi në versionin final të memorandumit amerikan. Dhjetë ditë më vonë, një delegacion amerikan vizitoi Dimonën dhe doli në përfundimin se gjithçka dukej “në përputhje me karakterin paqësor të pretenduar nga qeveria izraelite”.
Nga mohimi te “opaciteti bërthamor”
Izraeli asnjëherë nuk e ka pranuar zyrtarisht se ka armë bërthamore, por as nuk e ka mohuar në mënyrë eksplicite. Sipas Institutit Ndërkombëtar për Kërkime mbi Paqen (SIPRI), vendi zotëron mes 80 dhe 100 koka bërthamore.
Kjo politikë e “opacitetit bërthamor” e ka lejuar Izraelin të shmangë detyrimet e Traktatit të Mospërhapjes Bërthamore të vitit 1968, ndryshe nga Irani, i cili e ka nënshkruar traktatin dhe pretendon se programi i tij është civil. Ndërkohë, Irani është nën goditjet ushtarake nga Tel Avivi dhe Uashingtoni në emër të një “lufte parandaluese”. Presidenti Donald Trump deklaroi se këto ndërhyrje synonin “t’i jepnin fund kërcënimit bërthamor nga shteti që mbështet terrorizmin në nivel global”, duke iu referuar Iranit.
Nga trauma e Holokaustit te ndihma franceze
Kjo prirje e Izraelit për të ndërtuar një kapacitet bërthamor ka lindur si një përgjigje ndaj frikës ekzistenciale që ndjeu vendi pas Holokaustit dhe Nakbës së vitit 1948. David Ben Gurion besonte se vetëm fuqia bërthamore do ta siguronte ekzistencën afatgjatë të shtetit hebre. Siç do të shprehej më vonë Ernst David Bergmann, një nga themeluesit e programit: “Qëllimi është të shmangim një tjetër Shoah.”
Izraeli krijoi Komisionin për Energjinë Atomike në vitin 1952 dhe bashkëpunoi ngushtë me Francën, e cila në atë kohë po përpiqej të zhvillonte edhe vetë armë bërthamore. Bashkëpunimi përfshinte jo vetëm ndërtimin e reaktorit në Dimona, por edhe instalimin e një impianti për përpunimin e plutoniumit. Në shkëmbim, Franca mori nga Izraeli teknologji të avancuar, përfshirë superkompjuterët.
E gjithë kjo u mbajt e fshehtë. Inxhinierët francezë në Dimona nuk kishin të drejtë të shkruanin drejtpërdrejt familjarëve të tyre; letrat dërgoheshin në një adresë të rreme në Amerikën Latine. Pas ardhjes së De Gaulle në pushtet, mbështetja franceze u tërhoq në vitin 1958. Por ndërtimi i reaktorit vazhdoi deri më 1965.
Nga mosbesimi te bashkëpunimi i heshtur me SHBA-të
Në fillim, SHBA kërkuan inspektime të shpeshta në Dimona, veçanërisht gjatë presidencës Kennedy. Por Tel Avivi e manipuloi situatën: bllokoi hyrjen në pjesë të objektit dhe krijoi një sallë të rreme kontrolli me të dhëna të fabrikuara. Mosbesimi i madh ndaj Izraelit gjatë kësaj periudhe frymëzoi madje teoritë konspirative për përfshirjen e Mossad-it në vrasjen e Kennedy-t.
Pas vdekjes së tij, SHBA-të nuk reaguan më fort. Raportet e klasifikuara tregojnë se që në vitin 1967, Izraeli mund të ketë ndërtuar bombën e parë atomike. Por në vend të përballjes, SHBA-të zgjodhi të mbyllnin njërin sy. Në vitin 1969, me ardhjen e Richard Nixon në presidencë, u arrit një marrëveshje konfidenciale: Izraeli do ta mbante programin të fshehtë, nuk do të testonte armët, dhe SHBA-të do të “shikonin nga ana tjetër”.
Dimona, akoma një qendër misterioze
Që atëherë, nuk ka dalë shumë nga ambientet e Dimonës. Në vitin 1986, tekniku izraelit Mordechai Vanunu zbuloi për “Sunday Times” se objekti prodhonte 1.2 kg plutonium në javë, mjaftueshëm për të ndërtuar 12 bomba në vit. Për këtë zbulim, ai u rrëmbye nga Mossadi, u dënua me 18 vite burg, dhe pas lirimit, mbeti nën masa të rënda kufizuese.
“Opsioni Samson”: Strategjia e fundit?
Përtej ruajtjes së sekretit, Tel Avivi ka ndërtuar edhe një tjetër politikë: ruajtjen me çdo kusht të monopolit rajonal bërthamor. Është e ashtuquajtura “doktrina Begin”, që nënkupton sulme parandaluese ndaj çdo shteti të Lindjes së Mesme që përpiqet të ndërtojë armë bërthamore. Kjo doktrinë është zbatuar disa herë, në Irak më 1981, në Siri më 2007 dhe sot ndaj Iranit.
Një tjetër mister është “Opsioni Samson”, ideja se në rast të një kërcënimi ekzistencial, Izraeli mund të përdorë armët bërthamore si veprim final vetëshkatërrues. I përmendur nga gazetari Seymour Hersh, ky opsion nuk është konfirmuar kurrë zyrtarisht, përveç një interviste të Shimon Peresit në vitin 2009 ku deklaroi se forca e Izraelit vjen nga “dyshimi i fqinjëve të tij se ai mund t’i shkatërrojë.”
Është e mundur që flota e avionëve F-35 të Izraelit të jenë të aftë të lëshojë armë bërthamore.
Në nëntor 2023, gjatë muajit të parë të luftës në Gaza, ministri izraelit i Trashëgimisë sugjeroi përdorimin e një bombe bërthamore mbi enklavën palestineze, më pas u tërhoq duke thënë se ishte “metaforë”. Por kjo deklaratë, sado simbolike, tregon se frika ekzistenciale mbetet ende thellësisht e ngulitur në strategjinë izraelite.
Sot, sipas analizave të ekspertëve dhe imazheve satelitore, duket se Izraeli po zgjeron ndërtesat në Dimona. Në një kohë kur bota është gjithnjë e më e fragmentuar dhe normat ndërkombëtare shpesh anashkalohen, “sekreti më pak i ruajtur në botë” është gjithnjë e më i dukshëm.
Bota
“Gjermania po plaket!”, Merz u drejtohet qytetarëve: 2026-a është një pikë kthese për kombin tonë
Viti 2026 mund të shënojë një pikë kthese për Gjermaninë dhe për gjithë Evropën. Kjo ishte perspektiva e paraqitur nga Kancelari Federal Gjerman, Friedrich Merz, në fjalimin e tij tradicional të fundvitit, ku theksoi rëndësinë e këtij viti për të ardhmen e vendit dhe të kontinentit.
“Mund të jetë një vit në të cilin Gjermania dhe Evropa do të rimarrin në dorë paqen, lirinë dhe prosperitetin me forcë të përtërirë”, u shpreh Merz gjatë fjalimit.
Kancelari kujtoi një sërë reformash të ndërmarra nga qeveria e tij, duke përfshirë ndryshimet në shërbimin ushtarak, luftën kundër emigracionit të paligjshëm, uljen e burokracisë si dhe heqjen e të ardhurave bazë, të cilat janë zëvendësuar me sistemin e sigurimit bazë.
Duke iu referuar sfidave demografike, Merz theksoi se shoqëria gjermane po plaket dhe se brezi i “baby boomers” po i afrohet moshës së pensionit. Sipas tij, viti i ardhshëm do të jetë thelbësor për krijimin e një ekuilibri të ri në sistemet e sigurimeve shoqërore, që të përmbushë në mënyrë të drejtë nevojat e të gjitha brezave.
Ai u bëri thirrje qytetarëve që të mos udhëhiqen nga frika apo dekurajimi, por nga besimi dhe bindja se Gjermania ka aftësinë për të përballuar edhe sfidat më të mëdha.
Në fund, Merz kërkoi sërish durim nga qytetarët, duke pranuar se reformat nuk kanë dhënë ende rezultatet e dëshiruara. “Nuk është e mjaftueshme, por qeveria federale ka filluar punën e saj dhe jam i bindur se përfitimet do të vijnë, edhe pse do të kërkojnë kohë”, deklaroi ai.
Presidenti rus, Vladimir Putin, tha se vendi i tij beson se do të fitojë në Ukrainë, ku Moska po zhvillon një ofensivë që gati katër vjet. Këto deklarata ai i bëri në fjalimin për Vitin e Ri. Fjalimi tradicional i Putinit u transmetua fillimisht në gadishullin e largët lindor të Kamçatkës, që është rajoni i parë i Rusisë që hyri në vitin 2026.
Ai u bëri thirrje rusëve të “mbështesin heronjtë tanë” që luftojnë në Ukrainë, duke thënë: “Ne besojmë te ju dhe te fitorja jonë”.
Ai ua uroi Vitin e ri “luftëtarëve dhe komandantëve” në Ukrainë, duke shtuar se “miliona njerëz në mbarë Rusinë, më besoni, po mendojnë për ju”.
Konflikti në Ukrainë ka shkaktuar dëme të mëdha materiale në UKrainë, teksa humbjet në njerëz të dyja palët vlerësohet se janë të larta.
Shtetet e Bashkuara po udhëheqin përpjekjet për të arritur një marrëveshje për t’i dhënë fund konfliktit më të madh në Evropë që nga Lufta e Dytë Botërore.
Data 31 dhjetor shënon 26-vjeotrin e ngritjes në pushtet të Putinit. Ai u bë president i Rusisë në prag të Vitit të Ri 1999, kur Boris Yeltsin dha dorëheqjen. Fjalimi televiziv i Vitit të Ri, që vazhdon një traditë të nisur nga udhëheqësi sovjetik Leonid Brezhnev, është një ritual i festave në Rusi dhe ndiqet nga miliona familje. Ai transmetohet në televizionin shtetëror pak para mesnatës në secilën nga 11 zonat kohore të Rusisë./REL
Viti 2025 ka sjellë një valë të re inovacionesh teknologjike që po ndryshojnë mënyrën si jetojmë, punojmë dhe ndërveprojmë me botën digjitale.
Revista prestigjioze TIME ka publikuar listën e saj vjetore “The Best Inventions of 2025”, ku përzgjodhi qindra produkte dhe teknologji me ndikim transformues.
Nga inteligjenca artificiale te robotika dhe pajisjet mjekësore të gjeneratës së re, këtu janë 10 shpikjet më të bujshme Hi-Tech të vitit.
1. Rabbit R1 – Asistenti portabël i gjeneratës së re
Një pajisje e vogël me IA të specializuar, që kryen detyra komplekse në emër të përdoruesit. Nuk ka nevojë për aplikacione – thjesht i kërkon dhe vepron në sekondë.
Burimi: TIME – Best Inventions 2025
2. Humane Ai Pin – Pajisja që zëvendëson telefonin
Një mini-kompjuter i veshshëm që projekton ndërfaqen në çdo sipërfaqe. Ai funksionon me komandë zanore dhe synon të reduktojë varësinë nga ekranet tradicionale.
Burimi: TIME
3. LIM X iRobot – Robot ndihmës për përdorim shtëpiak
Robot inteligjent për organizimin e shtëpisë, monitorim, pastrim të avancuar dhe ndihmë të personave me nevoja të veçanta.
Burimi: TIME
4. ProActiv Retract – Drón vetë-palosës për emergjenca
Një drón i ri që paloset automatikisht dhe nis fluturimin brenda sekondave, ideal për shpëtim në zona të vështira.
Burimi: TIME
5. NeuralSight 2.0 – Syze AR me IA të integruar
Syze të realitetit të shtuar që përkthejnë tekstin, identifikojnë objekte dhe projektojnë informacion në kohë reale.
Burimi: TIME
6. EcoCharge X – Bateri inteligjente që rikarikohet në 3 minuta
Një bateri ultratë shpejtë, e aftë të furnizojë pajisje shtëpiake dhe aparatura industriale.
Burimi: TIME
7. Medisync BioPatch – Sensor biometrik për diagnostikim të shpejtë
Një patch inteligjent që analizon parametrat shëndetësorë 24/7 dhe parashikon kriza shëndetësore përpara se ato të ndodhin.
Burimi: TIME
8. FoldCam Pro – Kamera e parë e palosshme 360°
Projeksione 3D, rezolucion ultra HD dhe kapacitet i avancuar stabilizimi – ideale për krijues përmbajtjesh.
Burimi: TIME
9. NanoClean Sphere – Pajisje nano-robotike për pastrim ajri
E përbërë nga mikro-robotë që neutralizojnë ndotësit në hapësira të mbyllura.
Burimi: TIME
10. AeroLink Urban – Drón personal për mobilitet urban
Një mjet fluturues i lehtë që synon të përdoret si “taksi ajrore personale” brenda qyteteve.
Anthony Joshua lirohet nga spitali pas aksidentit me makinë në Nigeri
Taksa e prezervativëve dhe kujdesi më i lirë për fëmijët: Plani i Kinës për të rritur shkallën e lindjeve
Faqet e para te gazetave në UK
Në foto: Viti i Ri u prit në të gjithë botën
Starmer zotohet të ‘mposhtë rënien dhe përçarjen’ në mesazhin e Vitit të Ri
Pse viti 2026 është viti i suksesit për Keir Starmer?
George Clooney, gruaja e tij Amal dhe binjakët e tyre fituan shtetësinë franceze
Vdekje të rëndësishme 2025
Pesë tradita të Vitit të Ri që nuk i dinit
Mbretëria e Bashkuar mirëpret Vitin e Ri me festime në të gjithë vendin (video)
“Gjermania po plaket!”, Merz u drejtohet qytetarëve: 2026-a është një pikë kthese për kombin tonë
Pse duhet të merrni një portofol të ri për Vitin e Ri?
Veliaj dhe Meta urojnë Vitin e Ri 2026 nga qelia, me mesazhe shprese dhe bashkimi
Bebet e para të 2026! Dy vajza lindin në maternitetet e Tiranës
Kush ishin lajmet më të çuditshme dhe virale nga bota në vitin 2025
“Wizz Air” le në mëshirë të fatit pasagjerët e linjës Londër-Tiranë
FOTO/ Nëna me dy fëmijët humbën jetën në një zjarr tragjik në Angli
U kap me kokainë me vlerë 230 mijë euro, shqiptari: Mos më dënoni, më lejoni të kthehem në Shqipëri
Shqiptari në Britani shpëton nga deportimi pasi “partnerja nuk i flet shqip”
Rrëzohet aeroplani në Britani, alarm në aeroportin Southend në Londër
Vizitorët, tarifë për të hyrë në Britani – Shtetasit që udhëtojnë pa viza duhet të aplikojnë për autorizim
Ish-kampioni i botës në boks Anthony Joshua plagoset në një aksident automobilistik në Nigeri, dy persona humbin jetën
Bllokohet hekurudha Angli-BE/ Probleme me energjinë elektrike, pezullohen udhëtimet për mijëra pasagjerë
Hetimet për atentatin e Rinasit, burime: Autorët pasi dogjën mjetin që përdorën në krim u larguan me ambulancë
Ironia e një dosje sekrete në Harvard: Amerikanë mbroni Trashëgiminë Ilire, Shqiptarët pas ’90-s e shkatërruan …
Bashkimi me euron do të kishte mbuluar koston e NHS-së
Mijëra vetë të ekspozuar ndaj fruthit, alarm në një prej aeroporteve më të ngarkuar në botë
Këta janë 10 kandidatët më të votuar në Vetëvendosjes
Britania marrëveshje me Angolën dhe Namibinë për kthimin e emigrantëve
Emigrantët kthehen, por Shqipëria nuk i mban
-
Albania1 day ago“Wizz Air” le në mëshirë të fatit pasagjerët e linjës Londër-Tiranë
-
UK3 days agoFOTO/ Nëna me dy fëmijët humbën jetën në një zjarr tragjik në Angli
-
Albania3 days agoU kap me kokainë me vlerë 230 mijë euro, shqiptari: Mos më dënoni, më lejoni të kthehem në Shqipëri
-
Albania5 days ago
Shqiptari në Britani shpëton nga deportimi pasi “partnerja nuk i flet shqip”
-
UK5 days ago
Rrëzohet aeroplani në Britani, alarm në aeroportin Southend në Londër
-
UK1 day agoVizitorët, tarifë për të hyrë në Britani – Shtetasit që udhëtojnë pa viza duhet të aplikojnë për autorizim
-
Sports3 days agoIsh-kampioni i botës në boks Anthony Joshua plagoset në një aksident automobilistik në Nigeri, dy persona humbin jetën
-
UK2 days agoBllokohet hekurudha Angli-BE/ Probleme me energjinë elektrike, pezullohen udhëtimet për mijëra pasagjerë