Çmimet e energjisë në Europë mund të mbeten të larta për njëfarë kohe, edhe pse rajoni nuk mbështetet shumë te Ngushtica e Hormuzit. Çfarë fshihet pas kësaj?
Pavarësisht rënies së madhe të çmimeve të naftës pasi SHBA-ja dhe Irani konfirmuan një armëpushim dyjavor, Europa mund të mos marrë ende frymë lehtësisht për shkak të ndikimit afatgjatë mbi furnizimet me energji, nga të cilat blloku varet shumë.
Lufta me Iranin dhe mbyllja de facto e Ngushticës së Hormuzit kanë shkaktuar ndërprerjen më të madhe të furnizimit në historinë e tregut global të naftës, sipas Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë (IEA). Sulmet ndaj impianteve në Gjirin Persik pritet të kenë një ndikim shumëvjeçar mbi furnizimin me gaz.
Europa preket ndjeshëm, edhe pse siguron vetëm një pjesë të vogël të naftës dhe gazit të saj drejtpërdrejt përmes Ngushticës së Hormuzit, e cila ishte vënë praktikisht nën kontroll dhe ishte bllokuar në pjesën më të madhe nga forcat iraniane deri në armëpushim.
Hapja e ngushticës ishte një pjesë e panegociueshme e armëpushimit, pasi kjo pikë kyçe është thelbësore për dërgesat globale të naftës dhe gazit natyror të lëngshëm. Në vitin 2025, pothuajse 15 milionë fuçi naftë bruto në ditë kaluan përmes ngushticës, thotë IEA. Nga kjo sasi, rreth 600 mijë fuçi në ditë, ose vetëm 4%, u drejtuan për në Europë, krahasuar me nevojat ditore të BE-së prej 13 milionë fuçish.
Megjithatë, një rënie e shpejtë e çmimeve të karburantit në Europë nuk ka gjasa, edhe nëse pas armëpushimit do të arrihej një marrëveshje paqeje.
“Edhe nëse ajo paqe vjen nesër, sërish ne nuk do të kthehemi te normaliteti në një të ardhme të parashikueshme”, tha javën e kaluar Komisioneri i Energjisë i BE-së, Dan Jørgensen.
Si po ndikojnë çmimet globale te importet europiane
BE-ja importon 80 deri në 85% të naftës së saj, sipas Eurostat, nga një gamë e gjerë furnizuesish. SHBA-ja është më e madhja, duke përbërë 15.1% sipas vlerës, e ndjekur nga Norvegjia dhe Kazakistani.
Pjesa më e madhe e tregtisë globale të naftës bruto çmimohet kundrejt Brent, standardit kryesor ndërkombëtar të referencës.
Çmimet për dorëzimet e muajit të ardhshëm u rritën nga 72 deri në 73 dollarë për fuçi para luftës në gati 120 dollarë në kulm, përpara se të bihej dakord për armëpushimin. Edhe pas armëpushimit, çmimi ishte rreth 93 dollarë të mërkurën.
Edhe çmimet europiane të gazit janë rritur që prej 28 shkurtit, kur nisi lufta. Kontratat e së ardhmes u rritën në 50 euro për MWh nga rreth 35.5 euro para luftës, duke arritur kulmin në 61.93 euro/MWh më 19 mars. Çmimi u stabilizua rreth 44 euro/MWh të mërkurën, pas armëpushimit.
Si arrijnë çmimet globale te konsumatorët europianë
Në shumë vende europiane, çmimet e energjisë elektrike përcaktohen nga burimi më i shtrenjtë, që shpesh është gazi.
“Rritja e çmimeve të gazit ndikon në faturat e energjisë në Britani dhe në Europë si përmes kostos së drejtpërdrejtë të gazit, ashtu edhe përmes rritjes së kostos së prodhimit të energjisë elektrike nga centralet me gaz”, tha Ethan Tillcock, specialist i ICIS për gazin në Mbretërinë e Bashkuar dhe Europë, i cili foli me Euronews Business para armëpushimit.
Kontratat fikse dhe mbështetja qeveritare mund ta vonojnë ose ta zbusin ndikimin. Në Gjermani, çmimet me shumicë të gazit të lidhura me TTF ndikojnë te çmimet e energjisë elektrike me rreth 40% dhe te çmimet e gazit për familjet me afërsisht 50 deri në 60%, ndërsa pjesa tjetër përbëhet nga taksat, tarifat e rrjetit dhe kostot e politikave.
Për naftën, banka qendrore e Francës vlerëson se një rritje prej 1% e çmimeve të karburanteve të rafinuara sjell rreth 0.75% rritje të çmimeve të karburanteve para taksave dhe rreth 0.3% rritje të çmimit në pompë, në varësi të taksave.
Një rritje prej 10 dollarësh në çmimin e naftës bruto shton afërsisht 3 deri në 6 eurocent për litër për konsumatorët europianë, në varësi të sistemeve tatimore kombëtare. Edhe kurset e këmbimit kanë rëndësi: meqë nafta kuotohet në dollarë amerikanë, një euro më e dobët i rrit kostot edhe nëse çmimet bazë të referencës mbeten të pandryshuara.
Për të kufizuar rritjen e çmimeve, ministrat nga Italia, Gjermania, Spanja, Portugalia dhe Austria i kanë kërkuar BE-së të shqyrtojë vendosjen e një takse mbi fitimet e tepërta në energji.
Çfarë duhet të ndodhë që çmimet të bien
Europa ka disa mjete për të zbutur presionin, përfshirë rezervat strategjike, pjesë e 400 milionë fuçive të IEA-s, si edhe masa kombëtare si ulje taksash, subvencione dhe racionim.
Megjithatë, “këto mund ta zbusin situatën vetëm përkohësisht”, tha Andrei Covatariu, bashkëpunëtor i lartë jorezident në Qendrën Globale të Energjisë të Atlantic Council, i cili foli me Euronews Business para armëpushimit.
IEA vlerëson se vendet e Gjirit kanë ulur prodhimin e naftës me të paktën 10 milionë fuçi në ditë për shkak të ndërprerjes, rreth 10% e kërkesës globale.
Por furnizimi fizik është vetëm një pjesë e historisë. Edhe pasiguria luan rol.
Ekziston “një prim i madh rreziku i nxitur nga pasiguria, por ne po vërejmë gjithashtu një ndërprerje të madhe reale në rrjedhat dhe prodhimin, ndaj nuk kemi të bëjmë me një treg të nxitur vetëm nga faktorë psikologjikë”, tha Covatariu.
Çfarë po i shtyn lart çmimet e naftës
Përtej shqetësimeve për furnizimin, tregtarët po ndjekin primet e sigurimit për rrezikun e luftës dhe tarifat e transportit me cisterna, të dyja elemente kyçe për koston përfundimtare të naftës bruto.
Kostot e transportit janë rritur ndjeshëm. Indeksi Baltic Dirty Tanker arriti një rekord prej 3,737 më 27 mars, krahasuar me rreth 1,000 gjatë pjesës më të madhe të vitit të kaluar. Pas armëpushimit, ai ishte pak mbi 2,000 të mërkurën pasdite në Europë.
Gjatë sulmeve aktive në mars, primet e sigurimit për rrezikun e luftës për anijet që shkonin drejt Gjirit u katërfishuan, në 1% të vlerës së anijes për shtatë ditë mbulim, sipas S&P Global.
Një rikthim në nivelet e para luftës mund të kërkojë javë ose muaj, duke pasur nevojë për paqe të qëndrueshme dhe prova se kalimi është i sigurt.
Sipas Covatariu, në rast të një marrëveshjeje paqeje, një rënie e qëndrueshme e çmimeve për konsumatorët europianë sërish do të kërkonte muaj, pasi inventarët kërkojnë shumë kohë për t’u rindërtuar. Në të njëjtën kohë, furnizimi mbetet i kufizuar, pasi më shumë se 40 asete energjetike në të gjithë rajonin janë dëmtuar rëndë.
Edhe pas një marrëveshjeje paqeje, riparimet mund të kërkojnë muaj ose vite, duke e mbajtur furnizimin të kufizuar dhe çmimet të larta.
Pse çmimet e gazit mund të mbeten të larta
Gjatë gati gjashtë javëve të fundit, një pjesë e madhe e furnizimit global me gaz natyror të lëngshëm nga Gjiri ose është humbur, ose është bllokuar, mes ndërprerjeve në prodhim dhe pezullimit pothuajse të plotë të dërgesave përmes ngushticës, të gjitha të lidhura me luftën me Iranin.
Ras Laffan i Katarit, impianti më i madh në botë për gaz natyror të lëngshëm, është dëmtuar. QatarEnergy shpalli forcë madhore për disa kontrata pasi nxori jashtë funksionit 17% të prodhimit, ndërsa rikuperimi pritet të zgjasë deri në pesë vjet.
Sipas Tillcock, edhe pasi të hapet Ngushtica e Hormuzit dhe të rifillojë lëvizja e të gjitha anijeve, tregjet e gazit mund të përballen sërish me furnizim më të ulët krahasuar me nivelet para luftës, për shkak të disponueshmërisë më të kufizuar fizike nga Katari.
Europa siguron rreth 8% të gazit të saj natyror të lëngshëm nga Katari dhe aktualisht ka furnizim të mjaftueshëm, por konkurrenca po shtohet ndërsa po rimbush rezervat.
Rreth 40% e gazit të Europës vjen nga gazi natyror i lëngshëm, gjë që e bën atë të cenueshme ndaj ndërprerjeve globale.
“Europa mbështetet shumë te gazi natyror i lëngshëm, i cili është një treg global, çka do të thotë se ndërprerjet gjetkë mund të ulin volumin e gazit natyror të lëngshëm që është i disponueshëm për Europën”, tha Tillcock.
Konkurrenca me Azinë për furnizimin e mbetur mund t’i shtyjë çmimet edhe më lart.
Çfarë ndodh pas një marrëveshjeje paqeje
Siç pritej, armëpushimi i ftohu menjëherë standardet e referencës. Kontratat futures të Brent dhe WTI për dorëzimet e muajit të ardhshëm ranë përkatësisht me më shumë se 14% dhe 16% deri të mërkurën pasdite në Europë. Por ky nivel mbetet ende 20 dollarë mbi koston e një fuçie para luftës.
Për gazin, çmimet ranë nga kulmet e krizës, por pritet të mbeten mbi nivelet para luftës.
“Niveli minimal ka të ngjarë të mbetet më i lartë se ai para krizës, sepse Europa duhet të rimbushë magazinat e ulëta, ndaj çmimet mbi 40 euro/MWh janë një skenar i besueshëm në afatin e shkurtër pas marrëveshjes”, shtoi Covatariu.
Tregjet po ndjekin nga afër mënyrën se si Irani dhe SHBA-ja po e zgjidhin konfliktin dhe po ecin drejt një marrëveshjeje paqeje.
“Nëse nënshkruhet një marrëveshje, Irani mund të rikthejë relativisht shpejt volume shtesë, sidomos nëse deri në arritjen e marrëveshjes nuk regjistrohen ndërprerje të tjera në infrastrukturën e naftës bruto të Teheranit”, tha Covatariu.
Por shumëçka varet nga detajet e marrëveshjes së paqes.
Nëse një marrëveshje paqeje lë vend për pasiguri, çmimet mund të mbeten të larta për shkak të rreziqeve të vazhdueshme, përfshirë kostot e transportit detar dhe të sigurimit, “prandaj mënyra se si perceptohet qëndrueshmëria e konfliktit ka po aq rëndësi sa vetë marrëveshja”, përfundoi Covatariu./ Euronews
