“Kështu e gjetëm. Notuam deri në ishull, u ngjitëm zbathur deri në majë dhe thjesht u mrekulluam. Gjatë shumë viteve, zhvilluam mundësinë për të ndihmuar në realizimin e potencialit të tij.”
Nëse gruaja që ndante dëshirën e saj për të përmirësuar një ishull të huaj do të kishte zbritur nga një varkë trafikantësh, ëndrra e saj do të ishte dërrmuar në një nga ato qendrat e ndalimit të emigrantëve që qeveria shqiptare ka ndërtuar së fundmi me Italinë. Por varka në fjalë ishte një jaht miliona dollarësh dhe gruaja që po ngjitej zbathur në majë ishte Ivanka Trump. Realizimi i ëndrrës kërkonte thjesht thirrjen e kryeministrit të vendit, Edi Rama, dhe ofrimin vullnetar të bashkëshortit të saj, Jared Kushner, dhe një prej kompanive të tij për të kthyer një zonë të mbrojtur të jetës së egër në pasuri të paluajtshme luksoze.
Qeveria shqiptare këmbëngul se asnjë marrëveshje nuk është finalizuar. Por as nuk e ka fshehur entuziazmin. Kush mund ta fajësojë? Pas dekadash tranzicioni nga komunizmi në kapitalizëm dhe negociatash të zgjatura për anëtarësim në BE, Shqipëria ka humbur më shumë se 1.2 milionë qytetarë nga emigrimi. Ajo ka nivele të ulëta të prodhimit, një sektor bujqësor që ka nevojë urgjente për modernizim dhe një sektor të arsimit të lartë në krizë që nga privatizimi i universiteteve në vitet 1990. Pa kapital industrial, financiar apo njerëzor për të ofruar në tregun global, e vetmja gjë që ka mbetur për të shitur është natyra. Edhe turizmi, kohët e fundit në rritje, ka kërkuar një fushatë të bashkërenduar qeveritare për të përmirësuar imazhin e vendit.
Zhvillimi i qëndrueshëm dhe mbrojtja e mjedisit janë të lehta për t’u kërkuar, por të shtrenjta dhe të vështira për t’u realizuar. Nën globalizimin konkurrues, pasuritë e paluajtshme dhe turizmi luksoz gjenerojnë rritje më shpejt, edhe nëse rrisin pabarazinë dhe shterojnë burimet natyrore. Modelet e ofruara janë ato që vendet më të pasura i provuan 30 vjet më parë dhe tani pendohen.
Shqiptarët e dinë se spekulimi me pasuritë e paluajtshme pa mbështetjen e shtetit do të thotë që qytetarët e thjeshtë do të luftojnë për të blerë një apartament apo për të paguar qiranë. Ata e dinë se turizmi luksoz do të thotë që pushimet në vendin tënd bëhen një privilegj për pak njerëz. Pa sindikata për të cilat mund të flitet dhe me një lëvizje punëtore që shfaqet vetëm në pamjet e epokës komuniste të paradave të 1 Majit, kushtet e punës janë aq shfrytëzuese sa vetëm ata nga vendet edhe më të dëshpëruara janë të gatshëm të marrin punët që krijohen. Shqiptarët thjesht paketojnë gjërat e tyre dhe lëvizin në vende të tjera, ku priten me abuzim dhe ksenofobi. Ata mbajnë kokën ulur, duke e ditur se ky është çmimi që duhet paguar për një të ardhme për fëmijët e tyre.
Në maj 2025, Partia Socialiste në pushtet fitoi zgjedhjet për herë të katërt. Me rreth 44%, pjesëmarrja ishte në një nivel historik të ulët, pavarësisht zgjerimit të votës për shqiptarët e diasporës për herë të parë. Nuk kishte asnjë manifest elektoral, asnjë debat parimor me opozitën (lideri i së cilës, Sali Berisha, kryesisht shfaqej i paraqitur si një buf në rrjetet sociale të qeverisë). Në një vend ku më shumë se 90% e qytetarëve mbështesin integrimin europian, mjaftonte të mbusheshin billbordet me fotografi të pasaportave europiane dhe të këmbëngulej me një datë: anëtarësimi deri në vitin 2030.
Kjo është ana tjetër e integrimit europian: kritika ndaj qeverisë bëhet kundërshtim ndaj vetë Europës. Nuk ka zgjedhje midis vizioneve konkurruese të shoqërisë, por vetëm midis menaxherëve të ndryshëm të të njëjtit trajektore të pashmangshme. Me politikën e reduktuar në sundim teknokratik, i vetmi lentë përmes së cilës mund të lexohet konflikti politik është “korrupsioni”: sikur shoqëritë postkomuniste ta mbanin atë në gjak, sikur problemi të ishte shkeljet individuale dhe jo vetë rregullat.
Për shumë vite shqiptarët e pranuan këtë me të njëjtin fatalizëm që pranohet një fatkeqësi natyrore. Tani, të rinjtë po kundërshtojnë. Protestat aktuale përfshijnë një ligj të fundit për investimet strategjike, i cili rrënjos kapjen oligarkike të shtetit. Situata u përshkallëzua kur makineritë e rënda lëvizën në një ligatinë bregdetare të mbrojtur dhe një video virale tregoi rojet private të sigurisë duke rrahur një protestues ndërsa policia e shtetit qëndronte pranë.
Një brez i mësuar të mendojë se pyetjet e vetme janë se sa shpejt të ndërtohet infrastruktura për turizmin, sa shpejt të integrohet në BE, sa me efikasitet të tërhiqen investimet, tani pyet: a duhet të jetë kështu? A duhet që demokracia të jetë sundimi i një grushti njerëzish super të pasur?
Është një shembull frymëzues i aktivizmit qytetar që nuk e kisha parë që nga rënia e komunizmit, dukshmëria ndërkombëtare e të cilit pa dyshim ndihmohet nga vëmendja e medias ndaj familjes Trump. Por pse tani? Opozita u përpoq më kot për vite me rradhë të mobilizonte publikun kundër, epo, “korrupsionit”. Zjarre janë ndezur në parlament dhe koktej molotovi janë hedhur drejt ndërtesave qeveritare. Por, në rastin e Kushner, opozita është në një mendje me qeverinë. Ndoshta kjo është ajo që mundësoi mijëra të rinj të vërshonin në rrugë: siguria se mosbindja nuk do të kapet nga politika. Është emocionuese t’i shohësh ata duke kënduar, kërcyer, duke pastruar rrugën pas protestave dhe duke u dhënë lule policisë. Ndryshe nga opozita e vjetër, ata nuk po heqin dorë nga shteti, por po këmbëngulin se ai u përket atyre.
Vitet e fundit, përgjigja ndaj zhveshjes nga e drejta politike në Europën postkomuniste ka qenë rritja e lëvizjeve ksenofobe. Vetëm e djathta ekstremiste korri përfitimet e protestave anti-sistem. Rasti shqiptar vërteton se një lloj tjetër mobilizimi është i mundur. Larg nacionalizmit regresiv apo nostalgjisë, e vetmja thirrje e lëvizjes, “Shqipëria nuk është në shitje”, pasqyron diçka që qeveria socialiste e ka harruar: se vetërespekti është parakushti për t’u respektuar nga të tjerët dhe se një popull i gatshëm për të shitur shpirtin për investime do të zbulojë, në fund, se shpirti ishte e vetmja gjë me vlerë që kishte.
Ka diçka të admirueshme dhe të brishtë te një lëvizje pa udhëheqës, pa program, pa infrastrukturën për ta mbajtur atë në plan afatgjatë. Lëvizjet pa udhëheqës janë më të vështira për t’u bashkë-zgjedhur (kooptuar), por më të lehta për t’u infiltruar dhe shpërndarë. Për të qenë efektive, ato duhet të kalojnë nga rezistenca në propozim, duke gjetur unitetin politik të shtypur duke u mbledhur rreth një kauze të vetme.
Megjithatë, për sa kohë që politika demokratike është e kapur nga pak njerëz të pasur, politikanët vijnë e shkojnë, gjyqet antikorrupsion kënaqin dëshirën për të ndëshkuar, dhe aktivizmi qytetar jep iluzionin e ndryshimit. Një nga një, shoqëritë gjenden në të njëjtat paradokse të zhvillimit kapitalist. Sfida nuk është vetëm se si të zëvendësohen individët, por si të ndërtohet një sistem i ri.
Sidoqoftë, për herë të parë, Shqipëria nuk ka nevojë të arrijë Europën – ajo mund të udhëheqë. Një brez i gatshëm për t’u mobilizuar për një model alternativ zhvillimi, një model që refuzon kapjen oligarkike dhe lidh mbrojtjen mjedisore me legjitimitetin demokratik, nuk duhet të frikësohet, por të festohet. Në vend që të bëhet “si pjesa tjetër e Europës”, siç thoshte slogani i vjetër, Shqipëria mund t’i japë kontinentit të vjetër një leksion në vetërespekt.
