Nga Dorian Koçi
Jorge Luis Borges e përkufizoi librin si një “zgjatim të mendjes njerëzore”, një nga përkufizimet më të thella dhe më të qëndrueshme për të kuptuar letërsinë. Libri nuk është një objekt pasiv; ai është një hapësirë aktive takimi. Kur lexojmë, ne nuk marrim thjesht ide—ne hyjmë në dialog, shpesh të heshtur, por intensiv, me autorin. Ne pajtohemi, kundërshtojmë, rimendojmë dhe, në këtë proces, transformohemi.
Dita Ndërkombëtare e Librit, e shënuar më 23 prill, mbart një simbolikë të veçantë, pasi lidhet me figurat e William Shakespeare-it dhe Miguel de Cervantes-it. Këta dy autorë, shpesh të quajtur “kalorës të Urdhrit të Librit”, përfaqësojnë dy dimensione themelore të ekzistencës njerëzore: thellësinë tragjike të Shekspirit dhe reflektimin ironik e grotesk të Servantesit. Mes tyre shtrihet një hartë e tërë emocionale dhe mendore e letërsisë moderne.
Në kulturën shqiptare, këto universë nuk kanë qenë asnjëherë thjesht të largët. Ato janë ndërmjetësuar dhe përkthyer me ndjeshmëri të jashtëzakonshme nga Fan Noli—intelektual, përkthyes, klerik dhe shtetar—i cili solli Shekspirin dhe Servantesin në gjuhën shqipe dhe në vetëdijen kulturore shqiptare. Përmes tij, “words, words, words” – profka, profka,profka imzot, dhe “arsyeja e mosarsyes” u bënë pjesë e mendimit tonë kulturor. Noli nuk përktheu vetëm tekste; ai përktheu botë të tëra.
Më vonë, letërsia shqipe u përball me një modernitet tjetër, po aq kompleks. Te vepra e Ismail Kadaresë, historia shndërrohet në një strukturë simbolike ku miti dhe realiteti politik pasqyrohen vazhdimisht te njëri-tjetri. Ndërsa në universin e Moikom Zeqos, gjejmë një imagjinatë enciklopedike ku arkeologjia, mitologjia, filozofia dhe fantazia bashkëjetojnë në një fushë të hapur idesh. Nëse Borges ndërtoi bibliotekat e pafundme të letërsisë, Kadare dhe Zeqo krijuan variantet e tyre të këtij universi të pafund brenda kulturës shqiptare.
Të parë së bashku, Shekspiri, Servantesi, Noli, Borhesi, Kadare dhe Zeqo nuk formojnë një hierarki, por një yjësi mendimi. Secili prej tyre zgjeron kufijtë e gjuhës dhe imagjinatës, secili sfidon mënyrën se si realiteti mund të rrëfehet dhe të kuptohet.
Leximi, në këtë kuptim, nuk është një akt i vetmuar. Është një formë diplomacie intelektuale përtej shekujve—një negociatë mes mendjesh që nuk janë takuar kurrë, por që vazhdojnë të komunikojnë në kohë.
Në Ditën Ndërkombëtare të Librit, kujtojmë se letërsia nuk është vetëm trashëgimi—ajo është një mekanizëm i gjallë mendimi. Një nga hapësirat e pakta ku njerëzimi debaton vazhdimisht me veten, pa përfundim, por me kuptime gjithnjë në zgjerim.
Gëzuar Ditën Ndërkombëtare të Librit!
Le të vazhdojnë librat të zgjerojnë mendjen tonë dhe leximi të mbetet një nga format më të thella të lirisë.
